Traumatisch krantje

De Volkskrant-lezers waren boos, die 1ste mei 1980. Opruiend en vergoelijkend noemden ze de verslaggeving van de rellen tijdens de inhuldiging....

Nu, een kwart eeuw later, spreekt Jan Blokker nog altijd van een 'mini-traumaatje' als hij terugdenkt aan de wijze waarop de Volkskrant de inhuldiging van Beatrix versloeg. Terugblikken roept bij hem toch al zelden gevoelens van tevredenheid op. Geconfronteerd met die 30ste april 1980 en de journalistieke nasleep van die dag, bevangt hem wederom 'een ontzettend gêne-achtig gevoel'.

'Er zijn zoveel dingen uit het verleden waar je niet meer aan wilt denken, of waarvan je denkt: mmwâh, ach, kon wel, la-maar. Maar dit vind ik echt iets dat niet had gemoeten', zegt de toenmalige adjunct-hoofdredacteur (1980-1985) van de Volks krant.

'Dit' slaat terug op de 'opruiende', 'vergoelijkende' en 'ergerniswekkende' manier waarop de krant indertijd over de inhuldiging en daar mee gepaard gaande rellen berichtte. De geciteerde adjectieven zijn niet toe te schrijven aan Blokker, maar komen uit de stroom van boze brieven die de krant na die 30ste april 1980 trof. Die boosheid (ook telefonisch) hield maar aan, dag na dag.

Nooit in de 84-jarige geschiedenis van de krant wekte een uitgave van de Volkskrant zoveel ergernis op bij lezers als die van donderdag 1 mei 1980. De verslaggeving van de troonswisseling en van de onlusten in Amsterdam leidde tot een recordaantal opzeggingen. Hoeveel precies valt lastig te herleiden, maar in intern onderzoek van toentertijd wordt het aantal van 1400 aangehouden.

'We hadden in die jaren überhaupt de neiging van: we schrijven niet voor de lezer, we schrijven zoals wij vonden dat we moesten schrijven', blikt oud-redacteur Victor Lebesque terug.

'Het was de enige keer in veertig jaar Volkskrant-journalistiek dat ik werd geconfronteerd met een directe relatie tussen concrete artikelen en het lezersbestand', draagt oud-commentator Jan Joost Lindner voor uit eigen werk.

'Wat ik me nog herinner, en nogmaals, mea culpa en hand in eigen boezem, is dat onder die boze lezers heel veel verstandige mensen zaten die gewoon gelijk hadden', zegt een schuldbewuste Blokker.

Broeierig

Wie nu weer eens door de kranten van de eerste maanden van 1980 bladert, voelt hoe gepolariseerd de Nederlandse samenleving in die tijd was. Het rechtse kabinet Van Agt/Wiegel riep in linkse kringen veel weerstand op en de maatschappelijke onrust (de FNV demonstreerde volop, krakers stelden onophoudelijk de woningnood aan de kaak) droop van de krantenpagina's af.

In dat klimaat greep de kraakbeweging de inhuldiging van Beatrix aan voor een actiedag onder het motto Geen woning, geen kroning. Vice-premier Wiegel dreef de spanning op door erop te hameren dat het op 30 april een feestdag moest en zou worden. De inzet van een enorme politiemacht en talrijke ordemaatregelen op en rond de Dam, droegen bij aan een broeierige sfeer.

De Volkskrant afficheerde zichzelf indertijd als het linkse geweten van Nederland, gruwde van autoriteiten, en bevatte veel proeven van geëngageerde (of interpretatieve) journalistiek. En was gelijktijdig doen de zich te heroriënteren: de krant moest zakelijker worden, minder ideologisch getint. Toen de inhuldigingsdag ontaardde in een veldslag tussen politie en demonstranten bleek dat streven naar meer zakelijkheid, voorzichtig geformuleerd, nog niet overal in de kolommen te zijn doorgedrongen.

In zijn boek De metamorfose van een dagblad schrijft historicus Frank van Vree dat de artikelen in de krant van 1 mei 1980 'waren geboren uit een opwelling van oude sentimenten'. Van Vree constateert dat de krant 'mee' ging met 'wat gerust de laatste grote oprisping van de jaren zeventig mocht worden genoemd'.

Burgeroorlog

Hoe erg was het dan, met die krant van donderdag 1 mei 1980?

De voorpagina is in zijn geheel gewijd aan de inhuldiging en de rellen, waarbij het zwaartepunt ligt op de onlusten. Tot interpretaties van wat er die dag is gebeurd in Amsterdam komt het op pagina 3. Daar tekent Opland een grimmige Beatrix met ME-helm en schrijft commentator Jan Joost Lindner in het hoofdredactionele Ten geleide over 'de Beweging van Tachtig'.

'De zeer vele jongeren die in het land juist op deze dag panden kraak ten en de duizenden demonstranten die in Amsterdam de Mobiele Eenheid bekogelden, vochten tegen een vertoning die de onrechtvaardige verhoudingen in de samenleving leek te benadrukken. Zoals veel behoudende oranjeklanten in het land juist in dit ” feest” gedemonstreerd wilden zien dat traditioneel en gezagsgetrouw Nederland sterk staat tegen wat zo heftig als de Beweging van Tachtig opkomt.'

Blijken veel lezers zich aan dit commentaar te hebben gestoord, het verslag van politiek redacteur Kees Bastianen over de plechtigheid in de Nieuwe Kerk (pagina 7) leidt eveneens tot boze reacties. Hij noteert: 'Ter wijl Beatrix haar ” lieve moeder” toesprak en het parlement om vertrouwen vroeg, werd het aanpalende Rokin schoongeveegd door de Mobiele Eenheid. De politieke elite was zich, zoals gewoonlijk, van geen kwaad bewust.'

Bastianen vervolgt: 'De verslaggevers hadden enorm opgezien tegen de lange zit in de Nieuwe Kerk, maar het viel alles bij elkaar zeer mee. De Amsterdamse radio bracht veel verstrooiing, de meegebrachte pocketboeken bleven in de zak, en er was ook niet veel behoefte aan een slokje uit de zakflacon.'

Op diezelfde pagina doet columnist Stoker (Hugo Brandt Corstius) er smalend nog een schepje bovenop. 'Het is weer eens bewezen: de monarchie is onze waarborg voor vrijheid (de hekken in Amsterdam) en voor eenheid (de gevechten in Amsterdam). Bij een volgende kroning moet iedere Nederlander thuis blijven en breekt de burgeroorlog uit. Leve Nederland!'

Oppoken

Te weinig distantie, het omarmen van relschoppers, geen enkele eerbied voor het koningshuis. Dat was de teneur van de reacties van woedende lezers. Een bloemlezing. 'U sympathiseert met het grauw van het ordinairste volk.' 'Stoker, STOOK jezelf op, want ik wil geen geweld gebruiken om jouw minderwaardige stukjes uit de krant te krijgen.' 'U dwingt mij naar rotprentjes van Opland te kijken. Ik wil dat niet!'

Terugkijkend op hoe het er de bewuste dag op de krant aan toeging beschrijft toenmalig adjunct-hoofdredacteur Jan Blokker de redactie als 'een raar soort Gideonsbende, die meteen de kriebels kreeg als ze iemand zag die een baas was of een halve baas.' Een feestje van hoogmogenden kon op weinig sympathie van de redactie rekenen, zegt hij. 'En dat oppoken door die malloot van een Wiegel droeg alleen maar bij aan de zenuwenoorlog.'

Het bood de vooral 'linksistische, doorgedemocratiseerde' redactie de kans nog één keer te laten zien 'wie er goed was in de oorlog', analyseert Blokker. De krant was in de greep van een 'jongensachtige baldadigheid' en verkneukelde zich over hoe het 'Gezag met de grote G' te kakken werd gezet. Zelf verbleef hij die hele woensdag ter redactie, onder meer luisterend naar 'die belachelijke' verslaggeving van VARA / Radio Stad waarin de revolutie werd uitgeroepen. 'Des te pijnlijker dat we zelf ook een paar klappen van die molen hadden gekregen.'

Alsnog trekt Blokker het boetekleed aan, hij had die avond op de krant moeten ingrijpen. Het was allemaal disproportioneel, te onevenwichtig, 'een beetje troppo'. 'Die prent van Opland, Trix met zo'n ME-helm op d'r kop, dat toch tamelijk mallotige hoofdartikel, Stoker, dat stuk van Bastianen dat toch niet helemaal geschreven was volgens de geldende journalistieke normen.'

Dat de krant enigszins uit de bocht was gevlogen werd de adjunct (toenmalig hoofdredacteur Jan van der Pluijm belastte Blokker met redactionele aangelegenheden) wel duidelijk toen de lezersreacties op gang kwamen. Het waren vooral oudere, traditie-lezers van buiten de Randstad die boze brieven schreven of de krant opzegden. 'Maar ik heb nooit het idee gehad: nou ja, die lezers moesten toch een keer door de wc worden gespoeld. De meeste reacties waren zeer verstandig.'

Oud-redacteur Victor Lebesque, destijds chef-nieuwsdienst, vindt nog steeds dat het eigenlijk wel meeviel met die inhuldigingskrant. 'Kennelijk waren veel lezers conservatiever dan we dachten. Die hechtten meer aan de vertoning van dat sprookje en kwamen er dan wel erg laat achter dat de krant maar weinig op had met dat soort dingen. We waren al vanaf eind jaren zestig bezig met Provo en Kabouters; dat soort bewegingen vonden in het algemeen in de krant een tamelijk gewillig oor.'

Gezopen

Dat het er die avond op de krant nogal chaotisch aan toe ging (de stroom kopij ontbeerde een openingsartikel, zo bleek tegen sluitingstijd) schrijft Lebesque toe aan de sfeer van collectieve opwinding, het afwijken van afspraken en veler bemoeizucht. 'En er was natuurlijk ook flink gezopen.'

Hij herinnert zich nog hoe een enkeling als chef-nacht Jan van Capel tegensputterde ('Dat schorem van die relschoppers houden we van de één!'), maar dat de rellen in de berichtgeving zouden domineren, was evident. 'Die plechtigheid in de Nieuwe Kerk, dat was voorspelbare draaiboekjournalistiek.'

Terwijl rechtse media (Elsevier, het tv-actualiteitenprogramma TROS Aktua) de berichtgeving van de VARA en de Volkskrant aan de kaak stelden, barstte na de inhuldigingsdag ook op de krant zelf discussie los.

In de zogeheten dag rapporten van redactievergaderingen druppelt meer en meer zelf kritiek door. Intern laat Blokker nog eens weten: 'Naar buiten toe hadden we afgesproken dat wij onze krant van 1 mei niet zouden betreuren.'

Niettemin publiceert de krant dagen achtereen brieven van woedende lezers. De kritiek laat zich ook nog op een andere manier gelden. Uit het dagrapport van 2 mei: 'Bij onze Rotterdamse redactie is een oranje sok met steen door de ruit gegooid.' Ook een scherpe aanval van historicus en oud-redacteur Jan Bank op het hoofdredactionele commentaar van 1 mei wordt afgedrukt.

De auteur van dat commentaar, Jan Joost Lindner, erkent nu dat zijn voorspelling dat de inhuldigingsdag bewees dat er een nieuwe revolutionaire beweging (Beweging van Tachtig) zat aan te komen 'niet mijn gelukkigste was'. Inderdaad, er was sprake van wishfull thinking. 'Ik had echt het gevoel en de hoop dat er iets aan zat te komen. Ik was ook wel teleurgesteld dat veel idealen uit de jaren zestig verzand waren, vooral in de politiek.'

Lindner herinnert zich hoezeer Ne der land in die periode gepolariseerd was. 'Op een grimmige ma nier. De vakbonden, krakers, het ging er hard aan toe. De PvdA was nog steeds zeer fel vanwege die mislukte formatie van 1977. Dat bepaalde mede het klimaat, ook op de krant.'

Kijkend naar de televisie op die 30ste april nam bij hem met het uur de boosheid toe. 'Mijn dochter was in Amsterdam en demonstreerde mee. En die belde dan weer op, woedend: de ME rijdt met auto's op ons in! Dat sentiment van de kraakbeweging kon ik van harte meevoelen. En rond dat hele kroningsfeest hing toch een sfeer van: de elite presenteert zich. Wiegel en zijn rechtse vriendjes, die Wiegel die zo van pracht en praal houdt.'

Berisping

Het scherpe contrast tussen wat toen nog gewoon 'links' en 'rechts' mocht heten, maakte volgens Victor Lebesque het verschil. 'De krant van 1 mei werd gemaakt in een sfeer van anarchie. In die zin markeerde hij een periode. Daarna waren wij wat minder provo, wat meer ” normaal-links”.'

De redacteuren van toen was het niet zozeer te doen om de het belasteren van de monarchie, hoewel veel lezers dat zo ervoeren. Lindner: 'Ons ging het veel meer om het contrast tussen die feestende elite en de maatschappelijke noden. Ik was zó kwaad over het uitzinnige politiegeweld.'

Dat de inhuldigingskrant tot zo'n stortvloed aan reacties van lezers leidde was voor de commentator een unieke ervaring. 'Inhoudelijk was het maar een kleine affaire, uitzonderlijk vanwege de gevolgen.' Hij weet nog hoe hij enkele dagen na de inhuldiging werd gesommeerd naar de redactie in Amsterdam te komen. 'Ach, het liep niet hoog op. Van der Pluijm sprak woorden die nog het dichtst in de buurt van een berisping kwamen: voortaan beter overleg!'

Jan Blokker: 'In de eerste weken na die krant heb ik met een heel treurig gevoel rondgelopen, want hij was toch onder mijn mede-verantwoordelijkheid bij de lezers in de bus gekomen. Dat had zo niet gemogen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden