Transparantie als nieuwe trend

Leidt een transparante overheid tot meer vertrouwen bij burgers? Daarover verschillen de meningen.

In een presentatie op de verkiezing van de Journalist van het Jaar presenteerde Alex Brenninkmeijer zijn visie over de transparante overheid. Zijn belangrijkste advies aan ambtenaren is: wees duidelijk, eerlijk, ga ontspannen met informatie om en zeg het eerlijk zodra je iets niet weet. Deze normen acht hij van groot belang voor een goed functionerende overheid. Geheimhouding en krampachtigheid zijn nergens goed voor, redeneert Brenninkmeijer. Daar is Jan Dirk Pruim, griffier bij de gemeente Almere, het niet helemaal niet eens. Hoewel Pruim een voorstander is van directe openbaarheid, kan dit principe niet in elke situatie de norm zijn. 'Als het belang van de samenleving er om vraagt, hoeft bepaalde informatie niet meteen openbaar gemaakt te worden. Ik heb het dan bijvoorbeeld over grondexploitatie. Als projectontwikkelaars dat soort documenten van begin af aan kunnen inzien, staat de gemeente zwakker in haar onderhandelingspositie en kost het de burger geld.' Ook in het geval van grote maatschappelijke onrust zal 'binnenskamers' overleg wijs zijn, vindt Pruim. 'Ik denk dan wel aan extremen, dat de massa's bij wijze van spreken aan de poorten van het stadhuis staan te rammelen. In zo'n geval past het niet om alle plussen en minnen van het beleid direct zichtbaar en dus openbaar te maken.' Kortom, informatie moet gesloten blijven als deze financiële of maatschappelijke schade kan veroorzaken. 'Achteraf kun je altijd nog verantwoording afleggen. En is controle mogelijk.'


Transparantie is een redelijk nieuw begrip binnen de overheid. Volgens Stephan Grimmelikhuijsen, die onlangs op het onderwerp promoveerde aan de Universiteit Utrecht, heeft dat te maken met twee belangrijke ontwikkelingen. 'Vanaf de jaren tachtig en negentig moest de overheid zich meer richten op zichtbare resultaten, zoals in het bedrijfsleven. Een tweede ontwikkeling is dat nieuwe technologieën het makkelijker maken om informatie op te slaan en om deze aan burgers te laten zien.' Toch is 'transparantie' een eeuwenoud begrip, die past bij de waarden van een democratie. Grimmelikhuijsen: 'In het oude Athene mochten burgers al meebeslissen, een soort pre-moderne vorm van transparantie.' Maar welke hedendaagse burger zit tegenwoordig te wachten op al die openbare overheidsgegevens? 'Mensen hebben in hun vrije tijd vaak iets anders te doen', zegt de onderzoeker. 'Maar die informatie moet toch wel beschikbaar zijn. Ook al let er maar één persoon op, dat maakt openbaarheid niet minder van belang. Zoals ik in mijn proefschrift zeg: controle is een belangrijke toevoeging van transparantie.' Als belangrijkste toevoeging noemt Grimmelikhuijsen het behouden van het basisvertrouwen, niet zo zeer het vergroten daarvan.


Pruim is niet verrast over dergelijke conclusies van Grimmelikhuijsens onderzoek. 'Het gevaar bij de huidige hantering van het begrip transparantie is dat het een gevoel oproept dat je alles kan zien en mee kunt beslissen. Dat is niet zo, want we hebben niet voor niets gekozen vertegenwoordigers. Voor de traagheid bij het sluiten van compromissen heeft de burger ook niet altijd begrip. In die zin kan transparantie tot woede en frustratie leiden.' Transparantie als containerbegrip vindt Pruim daarom niet goed, dat heeft eerder onvindbaarheid van informatie tot gevolg. Het vindbaar maken van de overheidsinformatie noemt hij een grotere kunst voor de overheid dan pure transparantie.


'Als overheid haal je zo ook kennis uit de stad. Vaak heb je nou eenmaal meer deskundigheid in de stad dan in het gemeentehuis. Daar moet je gebruik van maken.' Hij verwacht dat ambtenaren in de toekomst meer gaan 'modereren' in plaats van sec beleid te schrijven. 'In de toekomst kan dat veel interactiever en zo wordt een beleidsnota iets wat je met elkaar schrijft. Nu kan dat nog niet, maar de komende jaren zal daar een stap in gezet worden.' Over een paar maanden heeft de gemeente Almere al het raadswerk vanaf 2001 online staan. De filosofie hierachter is dat het vinden van informatie steeds belangrijker wordt. 'We weten heus wel dat niet alle 190 duizend burgers hier in geïnteresseerd zijn, maar er zijn altijd wel burgers die iets voor hun stad willen doen.'


Grimmelikhuijsen gelooft dat 'transparantie' an sich altijd een belangrijk onderwerp blijft. 'Misschien dat de term verandert, maar het idee erachter blijft bestaan. Die twee ontwikkelingen die ik noemde zijn niet snel terug te draaien. Op technologisch vlak zullen er alleen maar meer ontwikkelingen volgen. Maar transparantie blijft vooral een belangrijke kernwaarde voor de democratie.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.