Transparanter Brussel? Juist geheimzinniger!

Voortvarend heeft het duo Timmermans-Juncker de ondoorzichtigheid van het Brusselse lobbycircuit aangepakt. Ze bieden vooralsnog alleen schijnzekerheid.

Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie. Beeld anp
Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie.Beeld anp

Stel: je bent politicus. Je hebt een plaats boven op de apenrots. Staat recht in de schijnwerpers en bent razend populair, met een VN-toespraak als YouTube-hit en ruim 200 duizend vrienden die op Facebook voor je klaarstaan om een duim op te steken.

En dan word je eurocommissaris voor Betere Regelgeving. Ineens ben je de man die het imago moet oppoetsen van een impopulair bolwerk van achterkamertjespolitiek en bureaucratie. Die ervoor moet zorgen dat cynische burgers en klagende bedrijven weer vertrouwen hebben, gelóven in dat Europese project. Geen eer aan te behalen.

Maar Frans Timmermans zou Frans Timmermans niet zijn als hij daar niet iets op zou bedenken. Dus sloeg hij bij zijn aantreden eind vorig jaar de handen ineen met zijn kersverse baas, Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie. Ze zouden de strijd aanbinden met hét symbool van Brussel als ondemocratisch machtsbolwerk: de duistere wereld van de machtige lobby-industrie.

Toverwoord

Transparantie. Transparantie. Transparantie. Het is de mantra van het duo Juncker & Timmermans. De lobby moet transparanter worden. Het idee: transparantie is goed, transparantie is democratisch, transparantie wekt vertrouwen.

Met veel bombarie werd afgelopen december een nieuw systeem opgetuigd waar lobbyclubs zich (vrijwillig) kunnen inschrijven. Het oude model stamde uit 2011 en was in het slop geraakt.

Nieuw is de stok achter de deur voor lobbyisten: registratie is nu verplicht als ze een afspraak willen met een eurocommissaris of een topambtenaar. Die laatsten moeten op hun beurt alle lobby-afspraken binnen twee weken online zetten. 19 mei presenteert Timmermans bovendien nog meer transparantiemaatregelen, zo laat woordvoerster Natasha Bertaud weten.

null Beeld anp
Beeld anp

Het lijkt meteen te werken. In het nieuwe register staan veel niet eerder vermelde organisaties, met het aantal lobbyisten in dienst en zelfs het uitgegeven lobbybudget. Van de pakweg 5.900 registraties in de herfst van 2013 steeg het aantal naar ruim 7.100 dit voorjaar. Grote spelers als Heineken, Coca-Cola en Royal Bank of Scotland staan eindelijk op de lobbykaart.

Maar wat weten we daarmee eigenlijk?

Creatief boekhouden

Brussel is een lobbyparadijs, daar is iedereen het wel over eens. Schattingen lopen uiteen van 15- tot 30 duizend belangenbehartigers die het Europese beleid van hun ideeën willen voorzien. En, schreef corruptiewaakhond Transparency International onlangs, dat gebeurt vaak nog precies zoals de clichés het voorschrijven: bij een biertje in de skybox van het voetbalstadion of tijdens het balletje-slaan op de golfclub.

De nieuwe maatregelen leggen daar weinig van bloot. Het systeem vaart nog steeds op de welwillendheid van lobbyisten, vertelt Olivier Hoedeman van lobbywaakhond Corporate Europe Observatory (CEO). Wie wil, blijft gemakkelijk buiten beeld - banken en financieel dienstverleners voorop. Neem Standard & Poor's: in 2013 betaalde de Amerikaanse kredietbeoordelaar volgens onderzoek van CEO 250- tot 300 duizend euro aan lobbyconsultant Fleishman-Hillard en had het zelf minstens één afspraak over marktinfrastructuur met een europarlementariër, Kay Swinburne. Maar in het register geen spoor, want voor afspraken met europarlementariërs geldt geen verplichting. Of beter nog: huur een advocatenkantoor in om je contacten met topambtenaren te verzorgen - in tegenstelling tot lobbyconsultants blijven klanten anoniem onder het mom van geheimhoudingsplicht.

Jezelf in beeld brengen met een aantrekkelijk imago is ook een optie: de naam Responsible Energy Citizens Coalition verhult mooi dat je club het boren naar het omstreden schaliegas promoot. En de European Privacy Association activeert minder alarmbellen dan 'de gezamenlijke lobbyclub van Facebook, Google en Yahoo!'.

Zo leidt meer transparantie juist tot meer geheimzinnigheid.

null Beeld thinkstock
Beeld thinkstock

Creatieve versie van de waarheid

Wat het register ons wel vertelt, stelt Hoedeman, is vaak een creatieve versie van de waarheid. Er is geen controle op de informatie die organisaties opgeven. De Brusselse rel om Goldman Sachs is een sterk voorbeeld: de Amerikaanse zakenbank gaf een lobbybudget van een luttele 50 duizend euro per jaar op in 2013. Ngo's voor lobbytransparantie klaagden de bank aan, het werkelijke budget zou zeker tien keer zo groot zijn. Eind april corrigeerde Goldman Sachs het bedrag naar 700.000-799.999 euro; het veertienvoudige. In de tussentijd spraken de lobbyisten zeker vier keer met eurocommissarissen en kabinetsleden - de cijfers mochten dan niet kloppen, ze stonden wél geregistreerd en hadden dus toegang.

Lobbyen gebeurt lang niet alleen binnen de muren van Europese instituten. 'Een groot deel van mijn lobby-afspraken vindt plaats in de Albert Heijn', vertelt CDA-europarlementariër Wim van de Camp. 'Ik woon in een vrij elitaire buurt van Den Haag. Als de burgemeester mij bij de boodschappen vraagt: wat doen we met de plaats van het Europese OM, dan is dat een lobbymoment.' Ook in Brussel heeft hij 'zeker dagelijks' AH-momenten. Grote cadeaus krijgt hij naar eigen zeggen niet - 'ik zie er misschien te calvinistisch uit' - maar etentjes horen er wel bij, 'zolang het constructief is'.

Brussel biedt genoeg conferenties en ontmoetingsplaatsen voor 'spontaniteit'. 'Hoeveel geld je besteedt of hoeveel afspraken je maakt, is niet zo belangrijk', stelt Martin Bresson, lobbyist bij FleishmanHillard, een van Brussels grootste lobbyconsultants. 'In Brussel is de currency of trust vele malen belangrijker.'

Ook de privésfeer wordt steeds vaker betreden, ziet Joost Mulder, lobbyist bij Finance Watch, een organisatie voor burgerbelangen in Europese financiële wetgeving. Zo zag een Duitse liberale europarlementariër eens vier jongens van een advocatenbureau bij hem in het bubbelbad stappen. Daar ging zijn zaterdagochtend met zijn kleinkinderen. 'Mensen nemen beslissingen vaak op basis van een klein clubje vertrouwelingen om hen heen. Voor politici is dat niet anders en dat weten lobbyisten.'

Monster

Een 'monster van Frankenstein', noemt Joost Berkhout het register. Als docent aan de Universiteit van Amsterdam onderzoekt hij de invloed van belangengroepen. Het Brusselse register gebruikt hij niet eens - te onbetrouwbaar. Zonder controle op de informatie levert transparantie niet alleen onvolledige, maar zelfs misleidende informatie op. 'Ik durf niet met droge ogen te zeggen: dit zijn de lobbyisten per beleidsterrein. Waar een bedrijf vaak duikt, zoekt een ngo juist openbaarheid. Het geeft totaal geen eerlijk idee van het lobbylandschap.'

'Het is een schaamlap', zegt lobbyist Mulder. 'Zelfs als Goldman Sachs 2 miljoen budget opgeeft, weet ik nog niets. Het register zegt niets over de diepte van contacten en de invloed die het heeft op wetgeving.' En juist de positie vlak onder de topambtenaren is interessant, zegt Mulder. 'Daar zit degene die specifiek met een stuk wetgeving bezig is. Zij ontsnappen hieraan.' Mulder waarschuwt voor de valkuil: 'Men doet alsof je er bent met transparantie. Maar dat is slechts een eerste stap: transparantie maakt niet alles eerlijker.'

Mulder werkte tot vlak voor de crisis in Brussel als lobbyist voor verschillende grote banken. In 2011 was hij het 'spuugzat' en stapte eruit. De lobby in de financiële sector werd hem te agressief - 'het voelde alsof we mensen aan het chanteren waren'.

Frans Timmermans Beeld anp
Frans TimmermansBeeld anp

Finance Watch

Hij begon bij Finance Watch, dat deels door de Commissie wordt gefinancierd om een tegengeluid te creëren bij de voorbereiding van financiële wetgeving. Sinds de crisis is de lobby 'gigantisch verhard', zegt Mulder. Als voorbeeld noemt hij de Eurostar-trein die in het najaar van 2010 naar Brussel kwam 'met tweehonderd bandieten en Boris Johnson' om uit te leggen hoe belangrijk de Londense City was. 'Europarlementariërs van links tot rechts werden gek: er was geen ander geluid meer.'

De industrie heeft een gigantisch voordeel in de formele lobbykanalen - in de financiële sector zijn bedrijven en consultants met vijf keer zo veel mensen als maatschappelijke organisaties en vakbonden, berekende CEO in 2014. Volgens Hoedeman is de verhouding over alle Brusselse lobbyisten ongeveer 70 procent bedrijfsleven, 20 procent lokale en regionale overheden en 10 procent non-gouvernementele organisaties en vakbonden. Een logisch gevolg van de interne markt, denkt Van de Camp: 'Die bepaalt nog steeds een groot deel van het debat in de Europese Unie. We hebben het over 503 miljoen consumenten; dat maakt dat de industrie zeer nadrukkelijk aanwezig is.'

De transparantiepogingen van het registratiesysteem lossen aan die disbalans niets op - ze verschuiven slechts het probleem. Het signaal lijkt: kijk eens burgers, zoek in dit systeem en concludeer dan maar of je vindt dat het er hier eerlijk aan toegaat. Probleem: de cijfers zijn nauwelijks doorzoekbaar. De ruim drieduizend geregistreerde afspraken met topambtenaren sinds december staan nu op 98 verschillende websites, meldde Transparency International.

Bovendien gaat het om heel veel gegevens, benadrukt UvA-onderzoeker Berkhout. Neem REACH, het EU-systeem voor registratie van chemische stoffen. 'In de eerste consultatieronde voor dat systeem werden tienduizend bijdragen ingediend. Je kunt zeggen: publiceer het en laat journalisten uitpluizen wiens bijdragen zijn meegenomen, maar de Europese Commissie kan die registraties zelf al nauwelijks verwerken.'

Voetafdruk

Als je echt wilt laten zien wat de invloed van de lobbyisten op Brusselse wetgeving is, moet je kijken naar wat de footprint wordt genoemd: welke ideeën brengen ze in en waar komen die terecht?

Dat kan als je parlementariërs laat vermelden waar zij hun (delen van) amendementen vandaan halen, stelt Dennis de Jong, SP-europarlementariër en co-voorzitter van het onlangs opgezette transparantienetwerk van europarlementariërs. Volgens hem zouden politici voor elk wets- of beleidsvoorstel moeten opgeven hoe ze aan de ideeën die ze inbrengen komen. Vertrouwen is goed, verplichting is beter. 'Het gaat om politieke rekenschap. Ik wil een collega die allerlei amendementen overneemt vanuit de lobby, maar niet aangeeft dat er contact is geweest, kunnen aanspreken op dat gedrag.'

Slovenië heeft een dergelijk systeem: daar moeten politici en ambtenaren van elke ontmoeting met een lobbyist een rapport maken met wie, waar, wanneer en waarover ze hebben gesproken én documenten opgeven die ze van lobbyisten krijgen. Binnen drie dagen moet een kopie van het rapport in het postvak van het anticorruptie-agentschap liggen. Dat agentschap openbaart maandelijks de verslagen.

Slovenië scoort als enige EU-land hoger dan de Europese Commissie zelf op de transparantiegraadmeter van Transparency International. Maar ook het Sloveense voorbeeld laat zien dat transparantie er op papier goed kan uitzien, maar de praktijk iets heel anders is. Ambtenaren en politici noteren hun contacten lang niet altijd. Tekenend is het voorbeeld van het ministerie van Gezondheid: dat zou in 2013 slechts acht ontmoetingen hebben gehad, terwijl dat jaar een grote gezondheidszorgherziening werd ingevoerd. Het anticorruptie-agentschap legt vrijwel nooit sancties op. Een gebrek aan politieke wil, constateert Transparency International. En de uitzondering voor lobbyisten die het publieke belang vertegenwoordigen, zoals mensenrechtenclubs, wordt volgens Transparancy gretig misbruikt.

null Beeld anp
Beeld anp

Eigenaardige inschrijvingen

Het lobbybudget van Apple: 700.000-800.000 euro. Dat lijkt bijzonder bescheiden ingeschat; concurrent Microsoft geeft tussen de 4,5- en 5 miljoen uit aan Brusselse lobby-activiteiten.

DAF Trucks N.V. heeft een onwaarschijnlijk leger van 8.000 lobbyisten, de Nederlandse Belangenvereniging Draadloze Audio Verbindingen PMSE heeft volgens het register maar liefst 1.435 lobbyisten in Brussel. Haar budget zou slechts 10.000 euro zijn. En Triodos Bank zou 1.000 lobbyisten in dienst hebben, op een totaal lobbybudget van 10.000 euro. De bedrijven gaven waarschijnlijk het totaal aantal medewerkers door. Een makkelijk te maken invoerfout, maar voor wie hun lobbykracht onderzoekt, is het register een dwaalspoor.

Consultant BearingPoint meldt nul lobbyisten in dienst te hebben, maar gaf ook een lobbybudget op van 552.795.000 euro. Dat cijfer bleek de jaarlijkse omzet te zijn. Inmiddels zijn de gegevens vervangen door de tekst dat het 'op geen enkel onderwerp probeert om beleidsmakers te beïnvloeden'. De vraag resteert wat ze dan in het lobbyregister doen.

Administratieve last

Het verplicht maken gaat velen bovendien te ver - het zou een te absurde administratieve last zijn voor politici. En het mandaat van de politicus is juist het afwegen van belangen, zeggen zowel Berkhout als Mulder en Van de Camp. Daar hoort ook vertrouwen bij.

Het betekent niet dat pogingen om de invloed van lobby's beter zichtbaar te maken, volstrekt zinloos zijn. Ze bewerkstelligen op zijn minst dat het debat erover op de Europese agenda staat, zegt Van de Camp. Brussel kan zo dienen als voorbeeld voor de meeste lidstaten, ook Nederland, want die zijn daar nog veel minder ver in dan de Europese Commissie.

Maar iedereen die hamert op transparantie én vertrouwen zou juist moeten laten zien dat je nooit alles kunt laten zien. 'Als je officiële wegen openbaar wilt maken, is het risico dat informele wegen schimmiger worden', waarschuwt onderzoeker Berkhout. Vergeet ook niet de absurde hoeveelheid werk waar je een politicus mee opzadelt die al zijn supermarktontmoetingen moet noteren, lacht lobbyist Bresson.

Suggereren dat je het lobbyen honderd procent transparant kunt maken, is schijnzekerheid creëren, zegt Van de Camp. En dat ondermijnt juist het vertrouwen. Wie transparantie hoog in het vaandel heeft, moet vooral transparant zijn over de beperkingen in wat je kunt blootleggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden