InterviewWillemijn van Kempen

Transgender eist excuses overheid: ‘Om vrouw te worden, moest ik me laten steriliseren’

Willemijn van Kempen.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Willemijn van Kempen wist al op jonge leeftijd dat ze eigenlijk geen man was. Maar om echt vrouw te mogen worden, moest ze zich verplicht laten steriliseren – zo stond dat tot 2014 in de wet. Nu strijdt ze voor erkenning van het haar aangedane leed.

Eerst tien weesgegroetjes, dan tien Onze Vaders, nog even wat hemelse hulpvragen voor tante Annie en tante Ria, en dan was ze zelf aan de beurt. Of ze morgen dan alsjeblieft wakker mocht worden als meisje, bad ze tot God. Het gebeurde niet. Sterker nog: voordat Willemijn van Kempen (58) in 1998 op papier een vrouw mocht worden, moest ze zich verplicht laten steriliseren en opereren.

Die praktijk lijkt nu, een maand na de veelbesproken en geprezen coming-out van youtuber Nikkie Tutorials, tot een ver verleden te behoren. Maar het was tot de wijziging van de Transgenderwet in 2014 dat mensen die formeel van geslacht wilden veranderen, definitief werden veroordeeld tot onvruchtbaarheid. 

Dat veranderde onder meer na een kritisch rapport van Human Rights Watch. Sindsdien is een ‘deskundigenverklaring’ van een arts voldoende om in het paspoort een ‘m’ te wijzigen in een ‘v’ en vice versa. In december kondigde minister Dekker (Rechtsbescherming) een wetswijziging aan waarin ook die eis vervalt.

Natuurlijk juicht Van Kempen de voortschrijdende emancipatie van de transgendergemeenschap toe, maar ze vreest ook dat haar verleden, en dat van honderden anderen, daarmee ‘in de mist verdwijnt’. ‘Mensen moeten weten dat dit is gebeurd en het niet had mogen gebeuren’, zegt de Limburgse, gezeten aan haar eettafel. Daarom eist ze erkenning. Met steun van vijftien mede-aanklagers, vrouwenrechtenorganisatie Bureau Clara Wichmann en Transgender Netwerk Nederland wil ze de staat bewegen publiekelijk excuses te maken.

In een jurkje

Vraag Van Kempen niet wanneer ze voor het eerst voelde dat ze ‘anders’ was, ze heeft simpelweg nooit anders geweten. ‘Mijn eerste herinneringen gaan over dat ik mezelf niet kon plaatsen. Dat ik niet snapte waarom ik met de jongens gedoucht moest worden.’ Tot haar zevende hoopte Van Kempen dat het vanzelf zou overgaan. Dat ze, net als haar zus, in een jurkje haar katholieke communie zou mogen doen. Maar het werd een ‘apenpakje’ met strik. Toen drong het besef door dat ze niet zomaar kon veranderen.

Tijdens haar puberteit ging Van Kempen zich steeds meer van haar lichaam vervreemden. Het was een tijd waarin tv-programma’s als Hij is een zij geen kijkcijferhits waren. Ze moest met haar bibliotheekpas in de hand op zoek naar wie ze was. Op een gegeven moment kwam ze zichzelf tegen in een antiek psychiatrieboek, als ‘transvestitist’: iemand geboren als man, die zich als vrouw wil uiten.

In plaats van haar te helpen, probeerde een psycholoog de inmiddels 17-jarige Van Kempen te ‘genezen’. Intussen ontwikkelde haar lichaam zich verder tot dat van een – nee, dat woord krijgt ze niet over haar lippen. ‘Op mijn 21ste was het te laat en was alles uitgegroeid. Ik voelde: ik heb levenslang. Ik ben levenslang veroordeeld om dit lijf mee te slepen.’

Zo goed en zo kwaad als het ging, probeerde ze zich te conformeren. Privé ging ze als vrouw door het leven, op haar werk als man. De gedachte aan een transitie had ontelbare keren in haar hoofd gespeeld, maar ze wist dat het traject lang en dwingend was. Die liep via de diagnose, een jaar hormoontherapie, een geslachtsoperatie en onomkeerbare sterilisatie naar het eindstation: een ‘v’ in haar paspoort.

Niemandsland

Uitstel dus, acht jaar lang, tot ze het ‘aanrommelen in niemandsland’ niet meer kon verdragen. ‘Als je gaat solliciteren moet je je paspoort laten zien. Elke organisatie wil je gelijk indelen in mannetje of vrouwtje. Ik werd er gewoon ziek van elke keer als ik met ‘meneer’ werd aangesproken. Daar wilde ik vanaf.’

Ze had nog wel een vraag aan de arts, vóór het begin van haar traject. Of ze misschien haar genetische materiaal mocht bewaren – ze was altijd al dol geweest op kinderen. ‘Toen kreeg ik te horen: als je dat wilt, ben je geen transseksueel en ga ik geen positief behandeladvies geven’, herinnert Van Kempen. ‘Ik kwam in een onmogelijke spagaat: als ik bij mijn punt zou blijven, wilden ze mij niet behandelen en ik móést dat straatje door, want ik wilde bij de vrouwenkant uitkomen.’

Ze schreef een brief aan haar arts waarin ze zich excuseerde voor haar vraag. Terugkijkend is dat het moeilijkste wat ze ooit heeft gedaan. ‘Omdat ik mezelf daarmee heb vernederd.’ Van Kempen onderging de transitie en voerde de verplichte rechtszaak voor de wijziging van haar geboorteakte.

Natuurlijk was er vreugde toen ze in het gemeentehuis haar paspoort opensloeg en daar ‘vrouw/female’ zag staan. Maar het traject was koud achter de rug toen ze werd overvallen door een enorme kinderwens. ‘Bij onze achterburen was een jongetje geboren. Ik hield dat vast en smolt helemaal. Vanaf dat moment waren kinderen een groot thema’, vertelt ze. ‘Ik stelde mijn huis en hart open voor kinderen uit de buurt en familie. Ik genoot ervan en tegelijkertijd was het pijnlijk te beseffen dat ik nooit een kindje van mijzelf kon zien opgroeien.’

Schuldig

Het heeft jaren geduurd voordat Van Kempen zich kon losmaken van het gevoel zelf schuldig te zijn aan haar onvervulde kinderwens. Gaandeweg was ze bijna gaan geloven dat het niet hoorde dat mensen zoals zij zich zouden voortplanten. ‘Het is net als met misbruik: je voelt jezelf medeverantwoordelijk. Het duurde lang voordat ik inzag dat het niks met mij te maken had. Het is mij toch echt overkomen.’

Nu kan Van Kempen zeggen dat ze zichzelf heeft bevrijd, al heeft zij nog wel ‘wat schrammen hier en daar’. Voor dat leed wil ze genoegdoening van de staat. Ze ziet zich daarbij gesteund door een gelijke zaak in Zweden, waar het parlement gesteriliseerde transgenders een compensatie bood van ruim 20 duizend euro.

Van Kempen doet het niet alleen voor de transgenders zoals zij, van wie de vruchtbaarheid en zelfbeschikking is ‘afgenomen’. Maar ook voor hen die vanwege dat traject besloten om niet in transitie te gaan. En dat lijken er veel: voor de wijziging van de Transgenderwet in 2014 lieten jaarlijks gemiddeld 83 mensen het geslacht in hun paspoort aanpassen, in 2014 waren dat er 770. Sindsdien ligt het aantal rond de 540.

Van Kempen was liever niet met haar verhaal naar buiten getreden, zegt ze, maar ze voelt zich verplicht. Omdat ze er sterk genoeg voor is. ‘Het liefst schik ik het in der minne met de staat. Maar ik doe wat nodig is. Ik ben geen opgever.’

Lees ook:

Twee jaar geleden publiceerde het Sociaal- en Cultureel Planbureau een rapport over de zorgelijke positie van transgenders.

Voorafgaand aan het debat over de wijziging van de Transgenderwet sprak Volkskrant-journalist Maud Effting met drie transgenders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden