Tradities zijn taai bij Wirtschafstwunder op wielen

‘Als Volkswagen hoest, heeft Wolfsburg een longontsteking.’ De band tussen de automaker en de stad is altijd hecht geweest. Zelfs corruptie kan daaraan niks veranderen....

Al 27 jaar werkt Bruno Henika voor Volkswagen. In verschillende hoedanigheden. Momenteel is hij betrokken bij de bedrijfsrondleidingen in de VW-fabriek in Wolfsburg - waarvoor elke dag zo’n 1300 mensen intekenen. Hij rijdt de gasten rond in trein met luchtbanden: een Golf die open wagons met comfortabele stoelen voorttrekt. Routineus strooit hij met de superlatieven die bij Volkswagen horen; het vloeroppervlak van de gezamenlijke productiehallen - naar een vooroorlogs ontwerp - komt ongeveer overeen met dat van het prinsdom Monaco.

Het stratennet heeft een totale lengte van 75 kilometer. Op het VW-terrein rijden zeven locomotieven rond. Er worden ongeveer vierduizend auto's per dag geproduceerd. Er werken bijna vijftigduizend mensen. En het ziekteverzuim bedraagt slechts drie procent. Want alle problemen ten spijt, is Volkswagen in wezen een gezónd bedrijf.

Natuurlijk heeft het bedrijf betere tijden gekend. Maar ook slechtere. Zoals in het begin van de jaren negentig, toen dertigduizend werknemers boventallig werden verklaard. Uiteindelijk heeft VW het hoofd weten te bieden aan de ernstigste crisis van zijn bestaan met een rigoureuze arbeidstijdverkorting, maar zonder massaontslagen – het meest gemakzuchtige saneringsmiddel, aldus Henika. Want Volkswagen is ook een sociáál bedrijf.

Daarvan getuigt, volgens hem, de hoge organisatiegraad: 97 procent van de werknemers is lid van de vakbond IG Metall. Ook de leden van de Raad van Bestuur – mannen die dikwijls een ‘werkvloer-verleden’ in Wolfsburg hebben. Het lidmaatschap geeft uitdrukking aan de genivelleerde bedrijfscultuur. Aan het feit dat iedereen belang heeft bij aangename arbeidsomstandigheden, bij concurrentiekracht en rust in de tent. Stakingen worden in de Wolfsburgse belangengemeenschap als een zwaktebod gezien.

Dit zelfbewustzijn is ernstig ondermijnd door de corruptie-affaire waarbij verschillende leden van de VW-Prominenz – onder wie de voorzitter van de centrale ondernemingsraad – betrokken waren. De onthullingen schokten, zegt Henika, ook vanwege hun banaliteit. Mensen van wie de naamloze werknemers altijd hadden aangenomen dat zij ‘een van ons’ waren, vlogen op kosten van de firma naar verre bestemmingen om vleselijke geneugten te ondergaan. Omdat de functionarissen die moesten toezien op de ondernemersmoraal zelf gecorrumpeerd waren, hadden ‘de jongens onder elkaar’ op termijn niet de indruk dat iemand hun nog iets kon maken.

Hoezeer zij zich hadden verwijderd van de werkelijkheid van alledag, werd onlangs treffend geïllustreerd door de vroegere personeelschef Klaus-Joachim Gebauer. Gedurende zijn ‘jaren in zonde’ was hij zodanig gewend geraakt aan de weelde van grote auto’s en instantvermaak, dat hij slechts met de grootste moeite een (tweede klas-)kaartje kon bemachtigen voor de trein naar Kiel – waar de rechtszaak tegen hem dient. ‘Hoe werkt dat ding?’, vroeg hij vertwijfeld aan de cameramensen die zijn worsteling met de kaartjesautomaat genadeloos registreerden.

Henika heeft, naar eigen zeggen, last van de ‘VW-affaire’ – zoals de corruptiezaak in de wandeling heet. Al was het alleen maar omdat hij er op feesten en partijen nog steeds op wordt aangesproken. ‘Hoewel ik mij persoonlijk benadeeld voel door de daders, kan ik het toch niet hebben als buitenstaanders schampere opmerkingen over Volkswagen maken. Want ze komen niet alleen aan VW, ze komen ook aan mij.’

Want Henika behoort tot de talrijke families wier existentie al generaties met Volkswagen is verbonden. ‘Toen mijn vader net met pensioen was, was hij volkomen ontworteld. ‘‘Vragen ze nog weleens naar me’’, vroeg hij bijna dagelijks aan me. Aanvankelijk kon ik naar geweten met ja antwoorden. Maar op den duur raakte hij toch in de vergetelheid. Dat was heel pijnlijk voor hem.’

De stad Wolfsburg (122 duizend inwoners) ontleent haar ontstaan aan Volkswagen. Voor de bouw van de autofabriek, in 1938, verwees de naam slechts naar een slot met enige bijgebouwen. De stad die sindsdien is ontstaan, deint mee met het welbevinden van de belangrijkste werkgever. ‘Als Volkswagen hoest, krijgt Wolfsburg longontsteking’, heet het. Een crisis bij de autoproducent heeft onmiddellijk zijn weerslag op het bevolkingstal van de stad. De naoorlogse expansie culmineerde – in 1980 – in ruim 131 duizend inwoners. Vijf jaar geleden telde Wolsburg nog slechts 121 duizend inwoners.

De plaatselijke voetbalclub - Bundesliga-middenmoter Wolfsburg - is afhankelijk van Volkswagen. Net als het museum voor moderne kunst en het Erlebnis- und Kompetenzzentrum Autostadt (jaarlijks goed voor 10 miljoen bezoekers). De aantrekkingskracht van de Volkswagen-fabriek en de bijbehorende voorzieningen is kennelijk zo groot, dat Ritz-Carlton onlangs een hotel óp het bedrijfsterrein heeft geopend. Dat voorziet vooral in een behoefte van Autostadtbezoekers en van mensen die hun nieuwe Volkswagen aan de poort van de fabriek in ontvangst willen nemen.

Het zijn allemaal residuen van de status aparte die Volkswagen ooit binnen zijn branche genoot. Net als de eigen worstenmakerij, de veertien bedrijfsrestaurants met hun eigen culinaire profiel, en het feit dat oudere werknemers elkaar bij binnenkomst of vertrek ‘Mahlzeit’ toeroepen. Niemand kent nog de herkomst van dit gebruik. Ook bedrijfshistoricus Manfred Grieger niet. Misschien heeft het betrekking op de overdadige arbeidsomstandigheden waarmee Volkswagen zich ooit van de concurrenten onderscheidde.

De laatste jaren is het bedrijf echter steeds meer op de concurrenten gaan lijken – om zich tussen hen te kunnen handhaven. Onder economen en politici is de opvatting in zwang geraakt dat Volkswagen – de meest Duitse van alle Duitse autoproducenten – zich op termijn niet meer de luxe van zijn Mitbestimmung (het medebestuur van werknemers) zal kunnen veroorloven. De Mitbestimmung heeft Volkswagen immers niet voor de verwoestende corruptieaffaire kunnen behoeden, en vermindert - aldus critici – de wendbaarheid van het bedrijf.

Bij Volkswagen heeft deze gedachte echter nog geen ingang gevonden. Integendeel. De Mitbestimmung geldt als het recept voor de successen van het verleden, en als de hoop voor de toekomst. Als geen andere autoproducent is Volkswagen immers in staat geweest de fluctuaties van de markt op te vangen. ‘Ondernemingen die hun sociale cohesie behouden, zijn op termijn sterker dan bedrijven waarmee de werknemers zich niet kunnen vereenzelvigen’, zegt bedrijfshistoricus Grieger. ‘Niet ondanks, maar dankzij de Mitbestimmung is Volkswagen de crisis van 1993 snel te boven gekomen. Omdat de werknemers van de noodzaak van pijnlijke ingrepen te overtuigen waren. En omdat er een beroep kon worden gedaan op hun offervaardigheid.’

De arbeidsvoorwaarden staan de concurrentie met autoproducenten in lagelonenlanden niet langer in de weg, zegt Grieger. Van zijn lenigheid getuigt onder andere de goedkope productie van de Touran. Hiervoor is een aparte vennootschap opgericht die 3700 werklozen tegen een ‘concurrerend loon’ in dienst nam.

Het succes van deze formule heeft tot een algehele versobering van de arbeidsvoorwaarden geleid. ‘Elke lichting nieuwkomers verdient minder dan de vorige lichting’, zegt Bruno Henika. ‘Het aanvangssalaris van de mensen die hier vorig jaar begonnen, lag 10 procent hoger dan het huidige aanvangssalaris. En deze mensen doen precies hetzelfde werk.’ Tot hoorbaar gemor heeft dit niet geleid. ‘De mensen hebben inmiddels geleerd dat zij zichzelf niet moeten vergelijken met beter-gesitueerden, maar met werklozen. In dat perspectief is het uitgeklede aanvangssalaris van Volkswagen altijd nog heel aantrekkelijk.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden