Tradities veranderen

Tradities in één keer aanpassen? Kleine kans

De jagers van de Duke of Beaufort's Hunt beginnen in Badminton, Gloucestershire aan hun vossenjacht, hoewel die sinds 2004 is verboden. Beeld Getty Images

Tradities zijn altijd onderhevig aan verandering. Wie ze echter te abrupt wil aanpassen, maakt slapende honden wakker. De strijd rond Zwarte Piet is daarin niet uniek: kijk naar omstreden tradities uit andere landen en een vast patroon tekent zich af. 

Traditie is de illusie van blijvendheid, is een oneliner uit Woody Allens Deconstructing Harry. Een typisch misverstand onder aanhangers van tradities is dat die al eeuwen in dezelfde vorm bestaan. Ga een paar decennia terug in de tijd en je ziet al forse verschillen, ga een paar eeuwen terug en je herkent bijna niets meer. De knecht van Sint Nicolaas was geen uitzondering: die transformeerde in luttele decennia van angstaanjagend figuur tot aanjager van de BV Heel Holland Koopt. Ook als hij niet onder vuur was komen te liggen, was hij aan metamorfoses onderhevig geweest.

Nu een gestaag groeiende groep hem als racistisch is gaan beschouwen, moet een metamorfose die zich anders had voltrokken terwijl zijn publiek lag te slapen, zich snel en bij daglicht voltrekken. Dat is een lastig karwei: wie slapende liefhebbers van tradities wakker maakt, riskeert vaak hetzelfde als met slapende honden.

In juli 2014 stelde de Amsterdamse bestuursrechter op grond van Artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens – het recht op bescherming van de privésfeer – dat de figuur van Zwarte Piet nodeloos krenkend is voor veel zwarte Nederlanders. Onder de journalisten die erbij waren rees ter plekke al de vraag: en welke straf is daaraan verbonden?

Immers: een mens die zich nodeloos kwetsend gedraagt, kun je zes maanden onvoorwaardelijk geven; een traditie die nodeloos kwetsend is, sluit je niet op. Er zijn ruim vier jaar verstreken. Op flink wat plekken in Nederland loopt de knecht dezer dagen nog altijd in zijn kwetsende vorm vrij rond.

Radicale tegenstanders wijten dat aan lafheid en laksheid van autoriteiten. Zij ijverden in 2014 al voor concrete maatregelen in plaats van alleen juridische erkenning van hun grieven. De stichting Majority Perspective eiste dit jaar bij de rechter een totaalverbod op Pieten met ‘racistische kenmerken’ bij de intocht. De rechter honoreerde de eis niet, maar had die dat wel gedaan, dan was dat geen garantie geweest voor een racismevrije intocht. Behalve officiële Pieten geven daar immers allerlei onofficiële varianten acte de présence. Voor de serieuze handhaving van een verbod op deze traditie, zou de politie manschappen met zeepsop moeten inzetten om Zwart Pieten ter plekke af te schminken.

Dwergwerpen in Engeland 1985. Beeld Hollandse Hoogte / REX by Shutterstock

Tradities laten zich niet eenvoudig in de ban doen. Op plekken waar het gebeurde, gaf de traditie daarna steevast blijk van recalcitrantie. De Britse vossenjacht werd in 2004 verboden in de Hunting Act. In 2018 gaan nog bijna elke zondag gekostumeerde ruiters met trompetjes en troepen honden achter de vossen aan. Bijna elk weekeinde vliegen er ook nog ‘kleine mensen’ door de lucht in Australische cafés – in het kader van de door velen als onzalig beschouwde traditie van het dwergwerpen.

Geef een traditie een paar eeuwen en je ziet flexibiliteit of regelrechte principeloosheid.  Maar een verzoek aan adepten van een traditie om flexibel te zijn, is een verzoek aan een olietanker om rechtsomkeert te maken. Een typisch kenmerk van tradities is nu eenmaal dat ze op emoties werken: voor de aanhangers blijken ze verbonden met hun jeugdherinneringen, met hun familie, met hun vrienden en de manier waarop ze zichzelf en hun streek of land zien.

Een typisch misverstand onder bestrijders van een traditie is dat je die kunt afschaffen zoals je de doodstraf of de dienstplicht kunt afschaffen. Kon dat wel, dan was het al lang afgelopen geweest met de vossenjacht, het stierenvechten, het dwergwerpen, het babywerpen in de Indiase deelstaat Maharashtra, het stelen van bruiden in Oost-Europese Roma-gemeenschappen en vele andere controversiële tradities wereldwijd, alsook allerhande omstreden initiatierites.

De honden en paarden gaan op jacht. Beeld Getty Images

Iedere traditie is uniek, maar bijna niets van het gedrag van aanhangers is dat ook. Komt een traditie onder vuur te liggen, dan leidt dat bijna altijd tot barsten binnen de gemeenschap waar de traditie bestaat. Een deel van de gemeenschap toont begrip voor degenen die gegriefd zijn, een ander deel beschouwt andermans grieven juist als grievend – daar tussen zit een flinke groep die langzaam een beetje gaat draaien.

De barsten zie je meestal ook geografisch. Het is een publiek geheim dat de ‘traditionele’ knechten van de Sint talrijker worden naarmate je je verder van de Randstad verwijdert. In Spanje zie je iets vergelijkbaars met het stierenvechten. In Castilië is het legaal en wettelijk beschermd. Hoe verder je je van Castilië verwijdert, hoe groter het aantal restricties. In Catalonië werd het in 2010 geheel verboden. Toen het Spaanse Constitutioneel Hof dat verbod in 2016 ongedaan maakte, zette dat dermate veel kwaad bloed dat het een van de aanleidingen werd voor het onafhankelijksreferendum.

De strijd tegen het stierenvechten ligt een paar decennia voor op die tegen Zwarte Piet. De overeenkomsten zijn frappant. De Nederlandse Sinterklaasintocht is bijvoorbeeld hard op weg een equivalent te worden van de San Fermínfeesten in Pamplona. Die werken al ruim vijftien jaar als een magneet op activisten tegen stierenvechten. Die tegenstanders op hun beurt zijn een rode lap voor de temperamentvolle beschermers van deze traditie. Het gevolg is dat mensen tegenwoordig in Pamplona bebloed raken zonder dat er ook maar één stier aan te pas komt.

Stierenrennen bij de San Ferminfeesten in Pamplona, Spanje. Beeld REUTERS

Activisten tegen stierenvechten hebben een simpel argument om elk jaar weer naar Pamplona te gaan: hun acties werpen vruchten af. Het is aan hen te danken dat het stierenvechten een controversieel imago heeft gekregen. Het is óók aan hen te danken dat het simpelweg minder wordt gepraktiseerd. Waar het nog gebeurt, is het aan steeds meer restricties onderhevig. De steun onder de Spaanse bevolking neemt ondertussen af. Activisten tegen Zwarte Piet hebben in kortere tijd nog meer bereikt: een traditie die lange tijd alleen in het buitenland als omstreden gold, is dat nu ook in Nederland zelf, en een onderwerp geworden van forse discussies. Er wordt geëxperimenteerd met ‘niet-kwetsende’ Pieten. En net als in Spanje is de publieke opinie aan het kantelen.

De prijs die een gemeenschap betaalt als een ooit algemeen geaccepteerde praktijk omstreden raakt, is verbrokkeling. Dat proces gaat vaak gepaard met  heethoofderij. Francis Fukuyama definieerde tradities als ‘het cement van een samenleving’. Een niet-omstreden traditie verandert geleidelijk mee met een gemeenschap zelf. Een traditie die omstreden raakt, valt uiteen in gekuiste en weerbarstige varianten. In de gekuiste vorm van dwergwerpen vliegen alleen mensen met ‘normale’ lengtes die helmen dragen door Australische cafés. Genootschappen die de knecht van Sint Nicolaas minder kwetsend willen maken, kwamen met roetveeg-Pieten, regenboog-Pieten en stroopwafel-Pieten.

Tegenover zulke censors staan de verdedigers van de echte dwergen en de echte Zwarte Pieten. Het typische van dergelijke clubs is dat zij net zo goed een breuk vormen met de oorspronkelijke traditie. In Nederland is sinds 2014 het Pietengilde actief. Dat draagt een defensief en historisch ‘Zwarte-Piet-isme’ uit dat weinig van doen heeft met het olijke en o-zo-commerciële Zwarte-Piet-cultuurtje dat bestond voor de traditie in opspraak raakte. Een paar jaar terug beschikte Zwarte Piet evenmin over hooligans om hem te ‘beschermen’ tegen ‘zeurpieten’.

Elke traditie die omstreden raakt, is gedoemd tot de marge van de samenleving. Weinig mensen die vandaag de dag nog weten wat het palingtrekken en het katknuppelen behelsden – al schijnt het katknuppelen op enkele plaatsen in West-Friesland nog te worden beoefend in een gekuiste vorm, namelijk met imitatiekatten. Maar tussen ‘mainstream’ en ‘marge’ kunnen vele decennia zitten waarin de traditie betwist wordt. Eenmaal in de marge, is een traditie vaak extra weerbarstig. Een voorbeeld daarvan zijn de bruiloften in traditionele Roma-gemeenschappen in Oost-Europa. Daar treden tot op de dag vandaag soms minderjarige, ‘gestolen’ bruiden in het huwelijk. Het roven van bruiden – ofwel omdat de bruid de bruidegom niet zag zitten, ofwel omdat zij wel maar haar ouders niet enthousiast over hem waren – was ooit een veelvoorkomende praktijk. In de 20ste eeuw raakte die in rap tempo omstreden. Toch vinden nog steeds sporadisch ‘hele ouderwetse’ bruiloften plaats. Daar wordt ook nog rond middernacht gedanst rondom een officieel met bloed van de ontmaagding besprenkeld laken. Roemeense activisten die een aantal jaar terug gingen protesteren bij een paleis waar een traditionele Roma-bruiloft plaatsvond, werden daar opgewacht door potige kerels met minstens zulke losse handjes als de PSV-supporters die vorige maand Zwarte Piet een handje hielpen. Deze ‘beschermheren’ stonden letterlijk om hun traditie heen.

Stad versus land in fictief referendum 

Volgens onderzoek van Maurice de Hond wil zo’n 60 procent van de bevolking Zwarte Piet in zijn traditionele vorm behouden. De overige 40 procent is voorstander van verandering, waarbij het grootste gedeelte kiest voor geleidelijke aanpassing. De Hond keek ook naar verschillen tussen ­kiezers van partijen. Van de kiezers die bij de laatste Kamerverkiezingen GroenLinks stemden wil 15 procent Zwarte Piet behouden, terwijl dat aandeel bij de SP 67 procent is. Uit de peiling van De Hond blijkt, net als uit een eerdere peiling van EenVandaag, dat de jongste groep kiezers in meerderheid voor aanpassing is.

Op de kaart is de uitslag van een fictief referendum over Zwarte Piet weergegeven. Door de gepeilde verhoudingen per partij te combineren met de verkiezingsuitslag is het mogelijk te berekenen hoe de uitslag per gemeente zou uitvallen. In werkelijkheid zullen de verhoudingen per partij niet in elke gemeente hetzelfde zijn. VVD- of SP-kiezers in Amsterdam zijn anders dan die in Boxmeer. Op de kaart is een inschatting gemaakt op basis van meerdere factoren. Een hoog aandeel jonge inwoners, hogeropgeleiden of mensen met een migratieachtergrond versterken waarschijnlijk de veranderingsgezindheid.

Amsterdam zal massaal voor ­verandering kiezen, gevolgd door Utrecht, Wageningen, Leiden, Groningen, Delft, Haarlem en Nijmegen. Steden als Den Haag, Rotterdam en Arnhem. Amersfoort en randgemeenten met veel hogeropgeleiden zoals Bunnik en Haren zullen waarschijnlijk met een kleinere marge voor verandering stemmen. De grootste weerstand tegen verandering is te verwachten op het platteland van Overijssel, het Rivierengebied, Oost-Brabant, Noord-Limburg, Noordoost-Friesland en de Veenkoloniën. Het geografische patroon zal lijken op dat bij het Oekraïne-referendum van 2016. Opvallend is dat ook toen, en ook bij het referendum over de Europese grondwet van 2005, de verhouding ongeveer 60-40 was.

Josse de Voogd, electoraal geograaf  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.