Traditie, én een vette knipoog

In Parijs werden onlangs zelfs de staanplaatsen voor The Tempest en As you like it voor grof geld verhandeld....

SHAKESPEARE – SAM MENDES staat er in grote, rode neonletters boven de ingang van Théâtre Marigny, in een parkachtige omgeving langs de Avenue des Champs-Élysées in Parijs. Dat is dus duidelijk: hier is de regisseur even belangrijk als de schrijver.

In het Parijse theater zijn gedurende tien dagen afwisselend twee Shakespeare-voorstellingen te zien: As you like it en The Tempest. Beide behorend tot de meest gespeelde stukken uit het repertoire, maar juist omdat Sam Mendes de regisseur is, gaat er een grote nieuwsgierigheid naar uit. Ook hier in Parijs, waar buiten voor het theater kaartjes tegen hoge prijzen worden aangeboden.

Sam Mendes is vooral bekend als de regisseur die in 1999 doorbrak met de film American Beauty (vijf Oscars). Daarna maakte hij de anti-oorlogsfilm Jarhead en Revolutionary Road, met naast Leonardo di Caprio echtgenote Kate Winslet in de hoofdrol.

Maar Sam Mendes is vandaag de dag vooral in het nieuws als regisseur van de nieuwste James Bond-film, waarvan de voorbereidingen plotseling zijn stilgelegd omdat de filmstudio in financiële problemen is geraakt. In Engeland en Amerika wordt er bovendien over hem geschreven vanwege zijn scheiding van Kate. Een voor veel mannen onbegrijpelijke omstandigheid, want scheiden van Kate Winslet, dat doe je gewoon niet.

Maar Sam Mendes was en is bovenal theatermaker. Jarenlang was hij artistiek directeur van toonaangevende Engelse theaters als het Minerva Theatre in Chichester en Donmar Warehouse in Londen. Hij won verschillende Olivier Awards, de belangrijkste theaterprijs in Engeland, voor onder meer The Glass Menagerie (Tennessee Williams), Uncle Vanja (Tsjechov) en Twelfth Night (Shakespeare). Ook maakte hij een zwoel-verdorven versie van de musical Cabaret die wereldwijd een succes werd. Theater maken is zijn vak en zijn passie, en op dit moment zoals hij zelf zegt, ‘een veilige vluchtheuvel in een periode in mijn leven die me niet goed gezind is’.

Het afgelopen jaar heeft hij zich dan ook intensief bezig gehouden met The Bridge Project, zoals de combinatie van de twee Shakespeare-ensceneringen genoemd wordt. Mendes: ‘Het was mijn idee om deze twee stukken als één project samen te brengen, en dat idee is volledig uit zelfzuchtige motieven ontstaan. Ik woon namelijk in New York en wilde heel graag weer eens met Engelse acteurs werken. Maar dan wel in mijn eigen stad, zodat ik ook mijn kinderen niet hoefde te verlaten.’

De twee voorstellingen worden gespeeld door Engelse acteurs, die voornamelijk verbonden zijn aan The Old Vic in Londen, het gezelschap dat geleid wordt door Mendes’ beste vriend Kevin Spacey. En door Amerikaanse

acteurs van de Brooklyn Academy of Music (BAM). The Bridge Project is een productie van beide theaters, met het Holland Festival als een van de coproducenten.

Volgens Mendes was er lange tijd sprake van een onoverbrugbare kloof tussen Amerikaanse en Engelse theatermakers, en was er geen enkele dialoog. ‘In films is het heel normaal te werken met acteurs uit beide werelden, maar in het theater wordt daar vaak moeilijk over gedaan, terwijl we toch dezelfde taal spreken. Het gaat dan om praktische bezwaren - voor acteurs is het soms lastig lange tijd in een ander continent te werken - maar ook wordt vaak gedacht dat de speelstijl zo verschillend is. Dat is absoluut een cliché, dat nog stamt uit de jaren vijftig.’

Dat cliché behelst dat Engelse acteurs als het ware van nature opgegroeid en vergroeid zijn met Shakespeare, en dat Amerikanen zo goed mogelijk hun best doen dat te imiteren. En ook dat Engelse acteurs een gedegen, klassieke scholing hebben, terwijl Amerikanen veel meer belang hechten aan het psychologisch uitdiepen van de personages door de zogeheten ‘method acting’. Zo speelt de Amerikaan Al Pacino in The Merchant of Venice op een heel andere manier de rol van Shylock (diep ingeleefd) dan de Engelsman Sir Alec Guinness (gedistingeerd afstandelijk).

Mendes heeft tijdens de repetities gemerkt dat die clichés inmiddels verleden tijd zijn, dat speelstijlen en opleidingsniveau naar elkaar zijn toe gegroeid. ‘Een Amerikaanse acteur als Christian Camargo heeft meer Shakespeare gespeeld dan menig Engelse acteur. In the Juilliard School of Art, dé toneelschool van New York, wordt net zo vakmatig klassiek theater onderwezen als in Engeland.’

~

De grote zaal van Théâtre Marigny is volledig uitverkocht. Vanavond wordt As you like it gespeeld, met in de hoofdrollen Christian Camargo (Orlando), een acteur die bij het Nederlandse publiek wellicht bekend is door zijn macabere rol als de ‘Icetruck-Killer’ in de tv-serie Dexter, en door de op en top Engelse Julliet Rylance (Rosalind). Meteen al aan het begin van de voorstelling valt op dat Mendes Shakespeare uitermate filmisch heeft benaderd. De eerste scène waarin een paar stoere mannen met elkaar op de vuist gaat, lijkt zo geplukt uit de sinistere film The Fightclub. Daarna ontrolt zich een fraai vormgegeven en uitmuntend gespeelde ‘comedy of errors’, waarin de ware liefde wordt geplaatst tegenover een voze wereld vol bedrog en verraad. As you like it is geschreven als een parodie op een pastorale, waarin de natuur verheerlijkt wordt en de romantische liefde zegeviert. Maar bij Shakespeare gaat dat gepaard met veel valkuilen, rolwisselingen en vergissingen. Orlando wordt door Christian Camargo fragiel en ingetogen neergezet; Juliet Rylance speelt zijn geliefde Rosalind juist uitbundig en expressief, en naar het eind toe zelfs adembenemend.

Mendes heeft de opvoering voorzien van een paar vette knipogen. Zo geeft een van de spelers op perfecte wijze een imitatie van Bob Dylan ten beste. Er worden folksongs gezongen bij het kampvuur, en er zijn zinderende scènes vol verboden liefde. Het Woud van Arden, waar een deel van de handelingen zich afspeelt, is fantasievol verbeeld en uitgelicht, met vogelgekwetter, en je verwacht ieder moment Kate Bush op het podium, in witte fladderjurk. De smachtende liefdespoëzie van Orlando ontlokt gelukzalige kreetjes aan het publiek. Allemaal willen we wat Orlando wil: liefdesgeluk tot in de eeuwigheid, en dan ook nog een dag langer.

Na afloop drommen de acteurs bij de artiesteningang samen. Tegen de gasten uit Nederland roepen ze allemaal dat ze uitkijken naar de voorstellingen in Amsterdam. Want Shakespeare spelen in Amsterdam, dat vinden ze allemaal erg spannend. Juliet Rylance: ‘Ik heb begrepen dat in Nederland ook veel Shakespeare wordt gespeeld, maar dan vaak bewerkt en gemoderniseerd. Daarom ben ik benieuwd hoe het publiek op onze voorstellingen, die uitgaan van de traditie, zal reageren.’

De brug die in The Bridge Project wordt geslagen is namelijk ook die tussen dit gelegenheidsgezelschap van Amerikaanse en Engelse topacteurs en het publiek in alle delen van de wereld. Na de wereldpremière in maart in New York waren de voorstellingen te zien in Hong Kong, Singapore, Parijs, Madrid en Recklinghausen. Na Amsterdam volgt een lange speelperiode in Londen, in thuishaven The Old Vic. Ook de eerste versie van The Bridge Project – waarin Mendes vorig jaar Shakespeares The Winter’s Talecombineerde met The Cherry Orchard van Tsjechov – toerde de wereld rond.

Voor Mendes is het spelen in zoveel verschillende landen een van de meest opwindende elementen van het project. ‘Het gebeurt niet vaak dat het publiek in al die landen Shakespeare opgevoerd krijgt in de oorspronkelijke taal en in de volle lengte. Wij pretenderen niet dat wij de standaard zijn voor wat betreft Shakespeare-spelen, maar uniek zijn deze voorstellingen wel. Een van de hoogtepunten was voor mij het spelen in het openluchttheater van Epidaurus - voor 12 duizend mensen, die allemaal op Grieks-enthousiaste wijze reageerden.’

Bij de Parijse première van The Tempest, een paar dagen na de opvoering van As you like it, duikt ineens Kevin Spacey op. Als artistiek leider van The Old Vic is hij een van de producenten en met Mendes ook initiatiefnemer van The Bridge Project. Bij zijn entree wordt hij bijna omver gelopen door de vele fotografen die hij kalm maar gedecideerd tot rust maant. Vervolgens poseert hij gewillig, maakt hier en daar een grapje en deelt handtekeningen uit. Hij is bijzonder verguld met zijn samenwerking met Mendes: ‘Dit is een droom die waarheid werd – het realiseren van een zo rijke en uitdagende theatergebeurtenis. We hebben het hier over een transatlantisch gezelschap, met een internationale uitstraling.’

Het is opnieuw bomvol in het theater, buiten worden zelfs voor grof geld staanplaatsen verkocht. Ook The Tempest begint bijna filmisch: lichtflitsen, suggestieve muziek en een spannend schaduwspel verbeelden de schikbreuk die de verbannen hertog Prospero met zijn dochter Miranda op een eiland doet belanden. Daarna krijgt de voorstelling een betrekkelijke rust en worden de gebeurtenissen, sfeervol begeleid door Enya-achtige klanken, uit de doeken gedaan. Het is gedegen Engels Shakespeare-toneel, waarin de acteurs allemaal hun moment pakken, hetgeen soms tot nogal ijdel toneelspel leidt. Maar ook aan The Tempest heeft Mendes een paar mooie regievondsten toegevoegd, zoals de oude filmbeelden van Miranda als kind, en een bijna musical-achtige trouwscène.

Ook tussen de twee stukken ligt volgens Mendes een brug: ‘As you like it is een pastorale, een vernuftige komedie, The tempest is complexer, meer ambigue en politieker. Maar allebei gaan ze over twee vooraanstaande hertogen die ten val worden gebracht en zich na hun verbanning bezinnen op de vraag wie ze in wezen zijn, en wat nu eigenlijk de waarde van het hebben van macht is. Daarnaast komt ook de relatie tussen vaders en dochters aan bod. Tijdens de repetities heb ik gewoon gedaan alsof het één lang stuk was, alsof het Woud van Arden wordt gekapt en vervolgens het eiland van Prospero tevoorschijn komt.’

De Engelse en Amerikaanse acteurs roemen Mendes vooral vanwege de vrijheid die hij ze geeft. Camargo: ‘Hij zet je in het begin op scherp, maar daarna krijg je alle ruimte om van alles uit te proberen. Hij maakt gebruik van wat wij hem tijdens de repetities aanbieden, maar weet precies wat hij wil. In het repetitielokaal legt hij overal kussens neer, waarmee hij een losse sfeer schept. Dat is anders dan normaal; meestal zitten we minstens twee weken met het tekstboek om de tafel voordat we echt gaan spelen’.

Juliet Rylance voegt daaraan toe dat Mendes nog een goede eigenschap heeft: hij kan erg goed overweg met vrouwen. ‘Hij is zeer voorkomend en charmant. Ja, dat zullen ongetwijfeld meer actrices vinden. Wat ik ook goed aan hem vind, is dat hij sterk in beelden denkt. Tekst is belangrijk, maar het visualiseren ervan net zo.’

~

De brug heeft trouwens nog een vierde betekenis: het staat ook voor de twee bruggen waaraan The Old Vic en BAM gelegen zijn: Waterloo Bridge in Londen en Brooklyn Bridge in New York. Maar dat zijn bruggen die de spelers de laatste tijd niet veel meer zijn overgestoken. Het transatlantische gezelschap is namelijk al met al meer dan een half jaar met The BridgeProject bezig en onderweg, binnenkort naar Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden