HET EEUWIGE LEVEN

Toxicoloog die Lucia de B. redde

Het op 64-jarige leeftijd overleden hoofd van het Vergiftigingscentrum in Utrecht, Jan Meulenbelt, verkoos de wetenschap boven een rechtszaak.

Jan Meulenbelt Beeld
Jan MeulenbeltBeeld

Jan Meulenbelt speelde een beslissende rol als getuige-deskundige in de roemruchte zaak tegen verpleegkundige Lucia de Berk. In 2004 achtte het gerechtshof in Den Haag overtuigend bewezen dat De Berk (toen: De B.) een baby had gedood met een overdosis digoxine. Dit diende als een zogenaamd schakelbewijs om haar ook schuldig te verklaren aan de moord op zes andere patiënten. De Berk kreeg levenslang, maar kwam drie jaar later vrij, nadat de Hoge Raad de uitspraak had vernietigd. Hoogleraar toxicologie en hoofd van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) in Utrecht, Jan Meulenbelt, gaf de doorslag met zijn conclusie dat hij 'een natuurlijke doodsoorzaak (uitputting als gevolg van zuurstoftekort) het meest waarschijnlijk' achtte.

Als wetenschapper streefde Meulenbelt voor elke bewering een gedegen onderbouwing na; hij werkte daartoe bij voorkeur in de schaduw. Het stuitte hem dan ook tegen de borst dat hij zich in deze zaak als een soort advocaat moest verdedigen, zo vertelde zijn collega Irma de Vries. De bekendste klinisch toxicoloog van Nederland overleed 8 december op 64-jarige leeftijd in zijn woonplaats Utrecht aan de ziekte van Kahler, die al in 2010 bij hem was vastgesteld.

Fascinatie

Meulenbelt werd geboren in Nijverdal. In zijn jeugd had hij nog geen wetenschappelijke ambities. Pas tijdens zijn diensttijd besloot hij te gaan studeren. In die tijd ontmoette hij ook zijn vrouw, met wie hij, na hun huwelijk, in Amsterdam ging wonen. Samen kregen ze vier kinderen. Na zijn studie geneeskunde trad hij in dienst van het Amsterdamse Slotervaartziekenhuis. Later werkte hij als internist in Utrecht, waar hij zich ging specialiseren in de klinische toxicologie. 'Hij was gefascineerd door de uitwerking van stoffen op het menselijk lichaam', aldus zijn echtgenote. Meulenbelt promoveerde op een onderzoek naar het effect van stikstofdioxide op de long.

In 1986 trad hij in dienst van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum van het RIVM, vanaf 2011 een onderdeel van het UMC in Utrecht. De Vries: 'Dit centrum was in 1959 opgericht om apothekers en artsen te adviseren hoe te handelen bij patiënten die een overdosis van hun geneesmiddelen hadden genomen. In de loop van tijd kreeg het centrum er taken bij, zoals de advisering over mogelijke vergiftigingen door paddenstoelen, drugs en schoonmaakmiddelen. In de jaren tachtig kwamen daar de milieu-incidenten en calamiteiten met chemische stoffen bij.'

Informatie

Al in 1989 werd Meulenbelt hoofd van de zich snel uitbreidende afdeling, waar inmiddels zo'n 35 mensen werken. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum wordt zo'n 40 duizend keer per jaar om informatie gevraagd, zoals wanneer blootstelling aan een stof bij een patiënt tot vergiftiging heeft geleid. Het aantal informatieverzoeken neemt nog jaarlijks toe.

Omdat op de Nederlandse universiteiten vrijwel geen aandacht is voor klinisch toxicologisch onderwijs, is er bij artsen onvoldoende kennis over gedragingen van lichaamsvreemde stoffen (zoals geneesmiddelen, genotsmiddelen, chemische verbindingen en toxinen) in het lichaam. Dat kennisgebrek geldt ook voor de effecten die deze stoffen in het lichaam kunnen hebben (toxicodynamiek). Daar er geen meldingsplicht is, ligt het aantal vergiftigingen in Nederland vermoedelijk veel hoger dan bekend is bij het NVIC.

Meulenbelt was, aldus De Vries, een verbindende wetenschapper tussen de curatieve en publieke zorg. Zijn vrouw noemt hem een 'workaholic', hoewel hij hobby's had als tuinieren, klussen en het verzamelen van wijnen. Nadat bij hem in 2010 de ziekte van Kahler was vastgesteld, werkte hij gewoon door en praatte hij het liefst niet over zijn ziekte.

Lucia de B. werd vrijgesproken. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Lucia de B. werd vrijgesproken.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden