Tour d'adieu

Mart Smeets. Gehaat én aanbeden wordt hij. Frénk van der Linden, afgelopen weekend te gast bij De Avondetappe, over passie, ponteneur en professionalisme van 's lands meest controversiële sportjournalist. De NOS wil dat Smeets met pensioen gaat.

De NOS-ploeg bekent het ver na middernacht, op een terras in Lourdes: soms wordt in afwezigheid van de anchorman het Ivo de Wijs-lied Ik heb zo'n hekel aan Mart Smeets gezongen. Als zijn brombeergedrag te veel ergernis oproept, gaat het schijfje in de cd-speler van de omroepauto. Volumeknop op 10, therapeutisch effect gegarandeerd.


Er zijn seizoenen van De Avondetappe geweest dat de repeatknop van de stereo moest worden ingedrukt. Deze zomer niet. Smeets (64) is in vorm, weet zijn team. Smeets neuriet zich de dag door; Smeets verhaalt bij het ontbijtei dat het kijkcijfer weer een miljoen of meer was; Smeets legt frequent zijn kolenschop op je schouder om vaderlijk te zeggen dat het marcheert. 'Dat, dames en heren, is het verdict van vandaag.'


En ja, het is te zien: Mart Smeets straalt. Ondanks zijn embonpoint helpt hij de technici na de uitzendingen bij het opruimen van kabels, contactdozen en lampen. Soms weet hij zelfs gasten te bewegen tot meezweten. NOS-getrouwen herinneren zich dat Jaap de Hoop de Scheffer, indertijd toch echt secretaris-generaal van de NAVO, met opgestroopte mouwen achter hem aan sjouwde. De bodyguards keken met de handen op de rug toe.


Gasten van De Avondetappe worden door de redactie met alle egards behandeld. Het is een geheel verzorgde reis richting de spotlights.Geliefde mee? Pas de problème. Hotel Beauséjour in Lourdes is ruim genoeg.


Hier, aan de voet van de Pyreneeën, botst sportverdwazing op religieuze waan. Links krakkemikkige karretjes met blinden, kreupelen, reumapatiënten en zwakzinnigen, voortgetrokken door verpleegsters. Rechts topatleten op state-of-the-artfietsen, in de watten gelegd door masseurs.


Militaire precisie

Vandaag lijkt niet de grot waar Bernadette oog in oog zou hebben gestaan met Maria het populairst onder de bedevaartgangers; het is de finishlijn van de etappe die de ware devotie oproept. Als de uitzending begint, blijkt dat Smeets' pose past bij de locatie: tegen de achtergrond van de Basilique Saint-Pie X doet hij de aankondiging in zijn vaste bidhouding, met de vingertoppen van beide handen tegen elkaar. Maar als enige van de NOS-ploeg verlaat hij Lourdes na afloop. Zijn afkeer van de katholieke kermis is zo groot dat hij er onder geen voorwaarde de nacht wil doorbrengen.


Volgens zijn eigen telling is dit de 39ste Tour de France die Mart Smeets verslaat. De Avondetappe is inmiddels toe aan het negende seizoen. Eind 2010 zijn medewerkers al op verkenning geweest in Frankrijk, het schema met de vertrek- en aankomstplaatsen op schoot. Met militaire precisie is het NOS Productieboek 2011 opgesteld. '14 juli, Bagnères de Bigorre. Uitzendlocatie: oud klooster, Rue de Thermes. Vier van de vijf bankjes zullen van het plein worden gehaald, behalve dat ene dicht bij een toilet. Gemeente zorgt voor extra decor: palmbomen en rode bloemen.'


Niet voor niks wordt in de regiewagen op een avond gegrapt dat de NOS desgewenst de herverschijning van de Heilige Maagd in De Avondetappe zou weten te organiseren.


Maar alles kan net zo gemakkelijk misgaan: een dorpeling die halverwege het programma een essentiële stekker uit een stopcontact trekt, het weer dat omslaat, een verbinding die wordt verbroken. Tant pis, dan is er altijd nog het vakmanschap van Smeets. Plotseling in het halfdonker presenteren? Geen punt, hij kletst live wat kaarsen bij elkaar. Een jaar of wat terug begon het te onweren terwijl wielercoryfee Johan Bruyneel aan tafel zat. Smeets vroeg hem het klapperende tentzeil vast te houden, dan konden zijn manschappen de presentatietafel en 'de technische zooi' binnen zetten. Het was even hilarische als memorabele televisie, weet eindredacteur Jan Stekelenburg (al decennia Smeets' steun en toeverlaat op de set) zich te herinneren. Hij zegt het bij voorkeur in wielertermen: Mart is een klasbak.


Smeets was tien jaar professioneel basketballer bij Levi's in Haarlem. Hij haalde een paar keer het nationale team, maar moest vaststellen dat de absolute top buiten zijn bereik lag. Zijn sportdeformatie - een ander woord heeft hij er niet voor - moet in die tijd zijn ontstaan. Er is niets fascinerender dan twee individuen die met elkaar strijden, desnoods op leven en dood. 'Mag ik dat zeggen? Ja, dat mag ik zeggen.'


In de wielrennerij kon Smeets aanvankelijk niet zonder allesweter Jean Nelissen, heet het in de NOS-karavaan. Maar wat een grote bek. 'Mart was een jongen met een heel klein hartje en Amsterdams ponteneur. Het was niet moeilijk om hem te haten.'


Het is nog steeds niet moeilijk om Smeets te haten. Je vindt hem een dramaqueen, een hakkelaar, een man die over zijn gasten heen walst of een uitslover die denkt dat hij de belichaming is van het internationale.


Bij die oordelen komt jalousie de métier kijken, getuige wat Danny Nelissen, ex-wereldkampioen bij de amateurs en sidekick van Wilfred Genee in Tour du Jour (RTL7) onlangs opmerkte: 'Smeets weet niks! Hij leest boekjes en hoort verhalen, maar hij heeft alles uit de tweede hand. Hij heeft nooit bij een wielrenner op de hotelkamer gezeten tijdens een belangrijke koers.'


Ook in Lourdes klinkt kritiek. Heleen Crielaard, voormalig topvolleybalster en tegenwoordig sponsor manager van de Rabobank, verstrakt als Smeets in de uitzending een fragment voorbij laat komen uit de Tour van 2007: de Rabo's stuurden de eigen gele trui-drager Rasmussen naar huis. 'Ploerten', roept Crielaard na de eindtune lacherig maar kwaad. 'Ouwe rotzooi, jezus, waar was dat nou voor nodig?'


Een uur later zijn de NOS'ers zelf boos, over een tweet van Jack van Gelder. De prestaties van Robert Gesink hebben hem zwaar teleurgesteld. 'Ik kijk niet meer.' Wedstrijden waarvan de echte uitslag pas na drie jaar bekend wordt, twittert Van Gelder met een knipoog naar de Tourschandalen, interesseren hem sowieso niet. 'Oncollegiaal', klinkt het in koor bij de bar.


De beste?

Is Mart Smeets 'de beste sportjournalist die Nederland ooit heeft gehad' (Frans Lomans, oprichter Sportweek)? Dat valt te betwisten. Daarvoor lijkt hij niet nieuwsgierig genoeg meer. Smeets weet het zelf allemaal stukken beter dan n'importe welke wielrenner, trainer, fysiotherapeut of collega die bij hem aanschuift. Vertel hem wat, zeg. Nee, néé, luister nou, in 1953 is Kees Kierewiet om drie over half tien snot- en snotverkouden begonnen aan de etappe van Bougainville (1.242 inwoners, drie bakkers, mind you) naar Trottoir sur Mer, en toen heeft Kees - die trouwens elke rondemiss in haar kont kneep - onderweg een paar glazen citroensap vermengd met cognac gedronken.


Mart Smeets is geen newsgetter. Hij onthult zelden of nooit iets. Al zou hij dat best kunnen, want hij is een eersteklas insider. In zijn beginjaren wond hij zich nog op over verkochte koersen, het gebruik van verboden middelen en de doorgeslagen commercie waaraan het peloton ten prooi was gevallen. Het kon wielerboss Peter Post niet bekoren. In 1979 deed hij een poging om Smeets met verslaggeversmotor en al van het asfalt te rijden tijdens het wereldkampioenschap op de weg in Valkenburg. Had hij maar geen beelden moeten laten zien van de wijze waarop renners als Jan Raas zich door auto's lieten voorttrekken.


Vroeger sprak Mart Smeet hardop over 'Joop Zoetemelk die zijn kloten vol doping spuit'. Nu legt hij een wijsvinger op zijn mond wanneer je als gast aan tafel 'het D-woord' (hij fluistert bijna wanneer hij de term gebruikt) laat vallen. Waarom? Waarom is hij altijd zo voorzichtig gebleven in de journalistieke omgang met zevenvoudig Tourwinnaar Lance Armstrong, die steeds sterker onder verdenking staat?


'De wetenschap die je als journalist hebt: hij gebruikt dope, hij niet, hij zus, hij zo - moet je dat nou echt openbaar maken? Wie, welke zaak dien je er eigenlijk mee? Je publiek? Jezelf? Je vak?' Dat zei Smeets in 1984 tegen Ischa Meijer. 'Ik ben een paar keer zo ver gegaan dat ik dat wél deed, maar als ik het weer doe, sta ik zo op straat. Studio Sport heeft me al de gele kaart gegeven. Laat de kijkers maar in de waan dat al die renners gelijk aan de start komen: honderdzeventig boerenkinkels; allemaal jongens die gezond zijn opgevoed met veel Tarvobrood.'


De NOS haalde Mart Smeets naar aanleiding van het vraaggesprek in Vrij Nederland uit de Tour. Hij werd de laan uitgestuurd, maar nog voordat de ontslagaanvraag was geëffectueerd nam de omroep hem weer in genade aan. Sinds die tijd, zeggen critici, ook in zijn eigen biotoop, heeft hij te vaak een slot op de mond. Smart Smeets.


'Ik ben lid van de Tourkaravaan', zegt hij eerlijk. Precies het feit dat Smeets is opgegaan in de wielerwereld staat in de weg dat hij blootlegt wat daar woelt. Je hoeft maar twee, drie dagen rond te lopen in Lourdes en omgeving om te begrijpen hoe lastig die wet van de remmende voorsprong voor hem is.


Zijn NOS-medewerkers zeggen het zo: 'Als je harde journalistiek over de Tour zou bedrijven, als je een galbak bent die renners met naam en toenaam aan de schandpaal nagelt, kotst het peloton je uit. Dan zijn je contacten weg. Dan kun je geen mooie wielerboeken meer maken - en verkopen.'


Entertainer

Is het bezwaarlijk dat Mart Smeets de facto een liefhebber is, misschien zelfs een romanticus? Nee. Je vervloekt zijn programma's, en je verlangt ernaar. Tegelijkertijd. Hij is het eendimensionale oordeel voorbij. Zo gaat dat met een icoon. Passie, kennis en liefde voor het vak maken hem qualitate qua tot de best geïnformeerde entertainer in de Tour.


'Het is harde, hárde regen', zegt hij bij beelden van de etappe na de rit waarin Robert Gesink driemaal over de kop sloeg. 'En het blíjft slecht. En dat vindt niemand prettig. En ja, dan heb je een opbeurend gebaar nodig. Kijk wat er met Gesink gebeurt, en met Baredo.' Als de laatste met 50 km per uur een handje op de rug van Gesink legt, komt Smeets met zijn punchline. 'Dit is Spaans-Nederlandse liefde op de fiets. Dit zijn ploeggenoten. Dit is iemand die zegt: kom op joh, trek het je niet aan, rijden. Dit is een verwarmend moment. Daar hebben we tachtig jaar oorlog voor over gehad.'


En toch. Als aan het eind van de uitzending Dalida gaat zingen, daar in Zuid-Frankrijk, de glazen klinken, en Smeets zegt 'Chin, jongens, santé', en het eind van alweer een aflevering van De Avondetappe is daar, denk je: waarom is ook ditmaal het volledige verhaal niet verteld? Achttien minuten verloor Robert Gesink in de Touretappe naar Luz Ardiden. Plus een stief kwartier naar het Plateau de Beille. Kwam het door de psychische wond die het onverwachte overlijden van zijn vader eerder dit jaar sloeg? Had het te maken met zijn lelijke val in de eerste Tourweek? Of zat het 'm in de factor die buiten de uitzending door alle kenners - niet op de laatste plaats die van de NOS - bij het zoveelste glas werd benoemd: dat Gesink nooit een echte kans heeft gemaakt, omdat hij simpelweg karakterloos is, geen killerinstict heeft, en in de aanloop naar de Tour zonder fiets met zijn geliefde op vakantie is geweest?


Als iemand het antwoord op die vragen kent, moet het Mart Smeets zijn.


Bijna een kwarteeuw terug zei hij: 'Ik heb mezelf eerlijk gezegd nooit de vraag gesteld: hoe lang nog, heb ik wel een finish in dit métier?' Nu hoor je hem een paar minuten voor een uitzending met gevoel voor zelfspot tegen de regisseur roepen: 'Niet close nemen, die shots van m'n gezicht. Pijnlijk. Zo wordt het omroep Max.'


Van de NOS ('Die holle, bolle NOS', dixit Smeets) moet hij in januari met pensioen. Tijdens de Olympische Spelen van volgend jaar in Londen wordt hij officieel uitgezwaaid. De Tour wacht op niemand, zelfs niet op Mart Smeets.


Maar vandaag is Parijs nog ver weg.


--------------------


CV Mart Smeets

1947


Geboren te Arnhem


1962- 1972


Professioneel basketballer bij de Levi's in Haarlem


1973


Doet voor het eerst verslag van de Tour de France


1974 - heden


Verbonden aan Studio Sport als verslaggever en presentator


1990


Publicatie eerste boek: Rugnummers en ingevette benen


2002 - heden


In vaste dienst bij NOS


--------------------


Martwaardig overhemd

Ook Smeets' kleding maakt veel emoties los. Het weblog WTF! draagt Mart? wijdt elke dag een post aan de outfit van Mart Smeets. Van Marts felgekleurde truien tot wollige vesten, gestreepte overhemden tot poepbruine colberts, geen enkel kledingstuk blijft de lezer bespaard. Over zijn outfit van afgelopen zondag werd het volgende geschreven: 'Dit is een Martwaardig overhemd! Marineblauw en wit, diagonaal opgedeeld. Zeer bijzonder. Bijna alsof Mart er voor de helft is.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden