Tough lady met een glimlach aan het roer bij de UvA

Ze moet vooral de frisse democratische wind aan de Universiteit van Amsterdam belichamen. De nieuwe collegevoorzitter Geert ten Dam zetelt daarom niet meer in het Maagdenhuis, dat vorig jaar werd bezet door boze studenten en medewerkers. En ze beantwoordt zelf haar mail.

Geert ten Dam bij de opening van het academisch jaar.Beeld Guus Dubbelman/ De Volkskrant

Sinds juni is Geert ten Dam (57) collegevoorzitter van de geplaagde Universiteit van Amsterdam (UvA), die een bestuurlijke eenheid vormt met de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Maar gisteren, tijdens de opening van het academisch jaar, gaf ze met een toespraak over 'het democratisch tekort' haar visitekaartje af. Als opvolger van de onfortuinlijke Louise Gunning, die in de beeldvorming was gereduceerd tot belichaming van alle kwalen waaraan de universiteit - niet alleen die van Amsterdam - zou lijden: bestuurlijke arrogantie, 'rendementsdenken', onderzoeksfetisjisme en ga zo maar door. Bij de UvA-watchers bestaat dus de neiging om alles wat Ten Dam tot dusverre heeft gedaan of gezegd te spiegelen aan het optreden van haar voorgangster.

Zo heeft Ten Dam besloten het Maagdenhuis, dat tot dusverre dienst deed als bestuursgebouw van de UvA, een andere bestemming te geven. 'We gaan als bestuurder tussen studenten in een van de faculteiten zitten', zei ze in NRC Next. En nee, voegde ze er in een ander interview aan toe, de verhuizing van het universiteitsbestuur naar het Roeterseiland is niet ingegeven door de wens studenten hun favoriete demonstratieplek te ontnemen: ook op de nieuwe locatie kan het recht om te betogen naar believen worden uitgeoefend.

Haar voorkeur voor de fiets boven de dienstauto heeft louter een praktische achtergrond: in de Amsterdamse binnenstad verplaats je je per fiets simpelweg sneller. Om die reden is in Amsterdam zelfs de Wegenwacht overgestapt op de fiets, zei ze in Het Parool. En bij verschillende gelegenheden heeft ze gezegd dat ze zelf haar e-mails beantwoordt en dat iedereen die daar prijs op stelt haar 06-nummer kan krijgen. 'Ik heb al tegen de studenten gezegd: als jullie me niet alle 90 duizend 's morgens opbellen om me een goede dag te wensen, gaat het goed komen.'

Met dit soort uitspraken maakt Ten Dam duidelijk dat ze toegankelijk wil zijn en dat ze wars is van decorum. Ook heeft ze blijk gegeven van enig begrip voor de grieven van studenten. Maar daarmee zei ze niets over haar voorgangster. En van een charme-offensief was al helemaal geen sprake, zeggen mensen die haar goed kennen. 'Zij is bijna het tegendeel van iemand die wil pleasen', zegt advocaat Marry de Gaay Fortman, die Ten Dam kent uit haar tijd als voorzitter van de Onderwijsraad (2011-2014). 'Dat zij zich openstelt voor anderen, ook voor kritische studenten, past volkomen bij haar. Dat heeft niets te maken met effectbejag. Zij is empathisch en kan goed luisteren. Gewoon, omdat ze belang stelt in andere opvattingen dan de hare. Juist op een complexe instelling als de UvA komen die kwaliteiten goed tot hun recht.'

CV Geert ten Dam


1958 Geboren in Eindhoven
1984 Afgestudeerd Andragogie, UvA
1989 Groningen, Promotie
1999 Hoogleraar Onderwijskunde
2010 Voorzitter afdeling Pedagogiek, Onderwijskunde en Lerarenopleidingen, UvA
2011 Voorzitter Onderwijsraad (tot 2014)
2015 Kroonlid Sociaal-Economische Raad
2016 Voorzitter college van bestuur, UvA

Geert ten Dam vorig jaar met haar dochter Chris.

Dienstfiets

'Ze komt echt niet met de dienstfiets naar haar werk om populair te worden bij de studenten, van wie de meesten zich met hetzelfde vervoermiddel verplaatsen', zegt Kete Kervezee, voormalig directeur van de educatieve faculteit van de HvA, Inspecteur-Generaal van het Onderwijs en voorzitter van de PO-raad. 'Dat zit niet in haar. Zij is oprecht begaan met studenten en met haar medewerkers. Ze is ook niet bang om zichzelf bloot te stellen aan kritiek, mits daarbij enige aandacht wordt besteed aan de argumentatie. Want bij onberedeneerde kritiek gaat ze doorvragen: wat bedoelt u daar precies mee?'

En van strategische spelletjes houdt ze al helemaal niet. 'Ze is wars van bestuurlijke manoeuvres op de apenrots', weet Kervezee. Zelf zei Ten Dam daarover (in Het Parool): 'Ik ben nooit te beroerd om sorry te zeggen als ik iets niet goed heb gedaan, maar wie zegt dat ik onoprecht ben of een verborgen agenda heb, raakt me diep in mijn ziel.'

Beeld Guus Dubbelman/ De Volkskrant

Maakt dit haar niet kwetsbaar op instelling als de UvA, waar de vechtcultuur in het nabije verleden tot sterke wasdom is gekomen? 'Geen sprake van', zegt Kete Kervezee. 'In haar lange bestuurlijke loopbaan is ze nog nergens kopje onder gegaan. De UvA/HvA mag met bijna 90 duizend studenten, negenduizend medewerkers en een budget van ruim 1,1 miljard euro dan een veel grotere organisatie zijn dan, bijvoorbeeld, de Onderwijsraad, maar de bestuurlijke complexiteit van de Onderwijsraad doet nauwelijks onder voor die van de UvA. Vergis je daar niet in. De onderwijsraad is een wirwar van denominaties, belangen, departementen en sociale partners. Daarin is zij als voorzitter geen moment verstrikt geraakt.'

Zelfs niet toen zij het meest gevoelige van alle thema's op onderwijsgebied aan de orde stelde: artikel 23. Dit artikel, dat in 1917 het recht vastlegde om een door de overheid bekostigde school op levensbeschouwelijke grondslag te vestigen, is zo onderhand het laatste residu van de verzuilde samenleving. 'Vrijheid van richting', heet dat beginsel. Tot voor kort werd onder richting uitsluitend een - christelijke of, later, islamitische - denominatie verstaan. Maar wat Ten Dam betreft, zou artikel 23 zich ook mogen uitstrekken tot 'nieuwe levensbeschouwingen' of een pedagogische visie. Met die opvatting wekte zij de nodige argwaan bij de (confessionele) aanhangers van een strikte interpretatie van artikel 23, zegt Adrie van der Rest, directeur van de Onderwijsraad. 'Maar uiteindelijk heeft ze iedereen over de streep kunnen trekken. Hoe ze dat klaarspeelde? Door aanhangers van de status quo anders naar dat artikel te laten kijken. Niet door op hen in te praten, maar door goed naar hen te luisteren en uit tien tegenargumenten het eigenlijke bezwaar tegen een verruiming van artikel 23 te destilleren.'

Burgerschap

Als onderzoekster van burgerschapsonderwijs op scholen geniet Geert ten Dam veel gezag. Sinds enkele jaren zijn scholen verplicht hier aandacht aan te besteden. 'Dat begint al op het moment dat in een klas een deel van de kinderen het raam open wil hebben, en een deel dat niet wil', zegt hoogleraar Onderwijskunde Monique Volman. 'Scholen kunnen kinderen leren daar op een prettige manier uit te komen.' Voor veel scholen komt het vak echter 'op de zestiende plaats', zegt onderwijskundige Bram Eidhof. 'Het is gevoelig voor een partijpolitieke invulling, en - anders dan bij rekenen en taal - is de opbrengst moeilijk meetbaar.'

Glimlach

De kwestie werd niet in achterkamertjes afgehandeld, herinnert Marry de Gaay Fortman zich. 'Er werd een publiek debat in De Balie aan gewijd, en daar kwamen echt niet alleen medestanders op af. Het was een beladen bijeenkomst, maar zij was de rust zelve en argumenteerde rustig en helder. Ze is een stoere vrouw. Een tough lady. En die wordt ook aan de UvA echt niet weggeblazen.' Ze mag dan wel belang stellen in een open debat, dat betekent niet dat ze beslissingen voor zich blijft uitschuiven. 'Ze kan heel kordaat knopen doorhakken', zegt De Gaay Fortman. 'Ze is vasthoudend met een glimlach', heeft Kete Kervezee meermaals ervaren. 'Maar ze weet dat kortste weg naar een besluit niet altijd de weg rechtdoor is.'

Met één punt van kritiek op de academische praktijk is Ten Dam het in elk geval volmondig eens: dat onderwijs op universiteiten het onderschoven kindje is. 'Ik wil dat er meer balans komt tussen onderwijs en onderzoek', zei ze in Het Parool. 'Als puntje bij paaltje komt, is onderzoek dominant', liet ze optekenen in NRC Next. 'Dat mensen zich van onderwijs kunnen vrijkopen door veel onderzoeksgeld binnen te halen, zegt al genoeg.' Wat haar betreft, geeft elke onderzoeker ook één of twee dagen per week onderwijs - ongeacht zijn of haar verdiensten als fondsenwerver. Als hoogleraar Onderwijskunde - een ambt dat zij sinds 1999 bekleedt - geeft zij het goede voorbeeld. Alleen tijdens haar voorzitterschap van de Onderwijsraad heeft ze geen onderwijs kunnen geven. Maar met elke andere functie heeft ze het kunnen combineren. Ook met die van collegevoorzitter van de UvA, hoopt zij van harte. 'Haar colleges zijn heel interactief. Zij daagt studenten uit actuele vraagstukken te verbinden met de theorie', zegt collega-hoogleraar (en vriendin) Monique Volman. 'Ze was na haar tijd bij de Onderwijsraad nog maar nauwelijks teruggekeerd op de universiteit, of ze werd door de studenten al gekozen tot docent van het jaar.'

Haar activiteiten als promotor (begeleider van promovendi) heeft zij nooit hoeven onderbreken. Onderwijskundige Bram Eidhof, die van 2011 tot 2015 werkte aan zijn proefschrift, had niet de indruk dat de stiptheid van Ten Dam ernstig te lijden had onder haar bezigheden voor de Onderwijsraad. 'Mijn mails aan haar werden in de regel per omgaande beantwoord. Dat is al tamelijk uitzonderlijk voor mensen met één baan. Ze toonde zich zeer betrokken bij mijn onderzoek en maakte tijd vrij voor overleg als ik daar behoefte aan had.' 'Ze is heel precies', beaamt Monique Volman. 'Haar taakopvatting reikt verder dan: 'kijk nog eens goed naar pagina 4'. Ze stuurt haar promovendi niet het bos in, maar tilt hen boven zichzelf uit.'

Zware klus

Als collegevoorzitter van de UvA/HvA wachten Geert ten Dam enkele zware klussen. Zo moet zij een beslissing nemen over de verdeling van geld over de verschillende faculteiten (de kwestie die vorig jaar de aanleiding vormde van het studentenprotest), en moet zij proberen te voorzien in de behoefte aan meer democratie en zeggenschap voor studenten en medewerkers. Deze maand moet ze zich buigen over de vraag of de UvA en de HvA nog langer door een college moeten worden bestuurd. Bij beide instellingen heerst onvrede over deze constellatie.

Opera

Een leven buiten werk en wetenschap schijnt er wel te zijn voor Geert ten Dam, maar daarover zijn de mensen die haar kennen betrekkelijk snel uitgepraat. Ze heeft twee, inmiddels volwassen, kinderen. Ze gaat graag naar de opera. En ze maakt fietstochten. Deze zomer is ze nog naar Berlijn gereden. En tijdens vakanties leest ze ten minste één detective, weet vriendin Monique Volman. 'Elizabeth George was lange tijd haar, en mijn, favoriete auteur in dit genre. Elk jaar, bij de nadering van de zomer, wachtten we op een nieuw boek van haar.' Maar zelfs Volman, wier leven ongeveer hetzelfde ritme had als dat van Ten Dam, associeert haar vriendin niet in de eerste plaats met vertier of 'gezellig koffie drinken'. 'Onze mooiste gezamenlijke momenten hebben we doorgebracht in haar werkkamer of de mijne, achter een computer, werkend aan een artikel, tussendoor pratend over onze kinderen. Die tijd is nu helaas voorbij.'

UvA-collegevoorzitter Geert ten Dam gisteren vlak voor haar rede Het democratisch tekort waarmee ze het academisch jaar opende.Beeld Guus Dubbelman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden