Totale overrompeling

'Visueel junkfood' wordt het werk van Michael Bay genoemd. Maar er is ook waardering. Zijn jongste film Transformers: Age of Extinction wordt zelfs als een arthousefilm gezien.

Michael Bay schuift aan bij een groepje militairen in het Pentagon. De regisseur die zich met spectaculaire megablockbusters als Armageddon, Pearl Harbor en Transformers liet gelden als expert in over-the-top filmspektakel, is uitgenodigd om scenario's te verzinnen waarmee het Amerikaanse leger zich beter kan voorbereiden op mogelijke terroristische aanslagen.


Bay steekt van wal. 'We beginnen... met een groot gebouw gemaakt van computereffecten... en dan komt er een meteoriet... WROSSH! ...en dan gaat alles... CRAAAWWW! ...en dan vliegen motoren in de fik terwijl ze over helikopters vliegen, nietwaar?'


Bay's armen zwaaien wild op en neer.


Gezucht aan de andere kant van de tafel. 'Nee, nee, nee! We hebben i-dee-ën nodig om die terroristen te stoppen.'


'...een vrachtwagen verliest de controle en spint... BRAAA!'


Diepere zucht. 'Dat zijn geen ideeën, dat zijn special effects.'


Korte stilte, vragende blik. 'Ik... zie het verschil niet.'


Bovenstaande situatie komt uit een aflevering van de satirische animatieserie South Park, uit 2007. De makers, Trey Parker en Matt Stone, namen de filmmaker eerder op de hak in hun film Team America: World Police (2004), waarin een parodie op een liefdesballad eindigt met de regels 'Why does Michael Bay get to keep on making movies? / I guess Pearl Harbor sucked / Just a little bit more than I miss you'.


Haten op Michael Bay is popcultuur, kortom. Zijn films brengen honderden miljoenen dollars per stuk op, maar hij hoeft niet te rekenen op waardering van het mondige deel van het filmpubliek (dat zich op discussiefora roert en hem daar tot Satan of Cinema kroonde) en het merendeel van de critici (de recensieverzamelwebsite Rotten Tomatoes telt een score van 17 procent op een schaal van 100 voor het recent verschenen Transformers: Age of Extinction).


De heersende opvatting: Bay (49) is niet zomaar een sensatiebeluste koekenbakker, maar symbool voor alles wat mis is met de lawaaierige, rusteloze en ideeënarme spektakelzucht in hedendaags Hollywood, waar filmauteurs zijn vervangen door budgetmanagers, die een origineel verhaalidee met regelmaat verwarren met de volgende overtreffende trap van filmtechniek.


Visueel junkfood worden zijn films genoemd. Obesitascinema. Begin dit jaar nog verkneukelde het anti-Bay-kamp zich toen de regisseur op het podium tijdens een schnabbel voor Samsung over zijn woorden struikelde en met een gebogen hoofd afdroop, om later de schuld te leggen bij een falende autocue. Zelfs Michael Bay loopt weg uit een Bay-productie, klonk het onder meer op Twitter.


Net wanneer je je begint af te vragen waar deze ene man dit allemaal aan verdient en in hoeverre die kritiek überhaupt hout snijdt, tekent zich een tegenreactie af. Filmmakers als Steven Spielberg (co-producent van alle vier de Transformersfilms) en Christopher Nolan verklaarden zichzelf al eerder liefhebber van Bay's verzadigde filmstijl, maar de meest overtuigende illustratie van Bay's talent kwam vorige week van de Amerikaanse filmessayist Tony Zhou, die in een filmpje van ruim 8 minuten uitlegt dat er daadwerkelijk ideeën aan Bay's special effects ten grondslag liggen, en hoe we zijn werk alsnog kunnen waarderen.


Het begint met Bayhem, een verzamelterm voor de visuele stijl van Michael Bay. Urban Dictionary geeft de volgende definitie: 'The cinematic conceit of blowing shit up on a large scale, in slow motion and (usually) at sunset.'


Om te verhelderen wat Bayhem is (google 'What is Bayhem?' om het filmpje te bekijken), toont Zhou eerst een fragment uit een film waarin Bay's stijl uiterst dunnetjes wordt gekopieerd, in dit geval de geflopte Transformerskloon Battleship. In de bewuste scène kijkt een man op een schip naar iets dat zich buiten beeld bevindt, terwijl de camera in een horizontaal rondje om hem heen cirkelt. Op de achtergrond een blauwe lucht.


Bay gebruikt de horizontaal cirkelende camera ook, maar bij hem is er achter het personage iets te zien (een gebouw, een robot), waardoor het gevoel van beweging wordt versterkt. Daarbij filmt Bay bij voorkeur vanuit een lage hoek en beweegt het Baypersonage tijdens de camerabeweging zelf in verticale richting, meestal van een knielende naar staande positie. Zo filmt de camera uiteindelijk vanuit kikkerperspectief, een van de oudste middelen om iemand op visuele wijze een machtige positie te geven: we kijken tegen het personage op. Het toetje: slowmotion, om elke beweging extra te benadrukken.


Neem het befaamde shot in Pearl Harbor, waarin de camera meeduikt met de eerste bom die uit een Japanse jager op de Amerikaanse haven wordt gegooid. Let eens op hoe de camera tijdens de val tegen de klok in beweegt terwijl de bom met de klok mee draait.


Bayhem is totale beweging op enorme schaal, dat is wat het filmpje illustreert. Bay doet niets revolutionairs (actieregisseur John McTiernan gebruikte de cirkelende camera veel effectiever, in Die Hard With a Vengeance, en in Dr. Strangelove van Kubrick valt de camera ook mee met een bom), maar Bay filmt die beweging tot het uiterste. Dat bracht The New York Times er toe om Transformers: Age of Extinction te omschrijven als 'een zeer lange arthousefilm, gemaakt met onbeperkte middelen'.


Volgens scenarist Ehren Kruger, die Transformers deel 2, 3 en 4 schreef, is Bay er niet op uit om te concurreren met films als X-Men of Spider-Man, waarin beduidend meer aandacht aan karakterontwikkeling wordt besteed, maar met een dagje Six Flags. 'Er waren dagen dat het voelde alsof ik schreef aan een show van Cirque du Soleil', zei Kruger tegen website Slashfilm.


Uiteraard resulteert die methode in spektakel-overkill. Nooit zoekt Bay naar de ideale balans tussen personages, verhaal en opwinding. Die eerste twee maakt hij bewust ondergeschikt aan zijn strategie van totale overrompeling. Het is geen aanpak die het hart beroert, wel eentje die de zintuigen volledig openzet.


Chinees patriottisme


Het Amerikaanse filmvakblad Variety opende vorige week frontaal de aanval op het vermeende Chinese nationalisme in Transformers: Age of Extinction. De film, deels gefinancierd door de Chinese staatszender CCTV, lijkt de makers te dwingen om de Chinese overheid in een positief daglicht te stellen, schrijft het blad. De Amerikaanse overheid wordt afgeschilderd als een zootje ongeregeld, tijdens de laatste lange sequentie in Hong Kong is de overheid juist de eerste club die je om hulp vraagt wanneer je wordt bedreigd door gigarobots, precies zoals de Communistische Partij dit graag ziet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden