Torn niet aan vrije artsenkeuze

Art. 13, dat de vrije artsenkeuze waarborgt, dreigt slachtoffer te worden van de totstandkoming van een nieuw zorgakkoord.

In het afgelopen jaar is artikel 13 van de Zorgverzekeringswet meerdere malen het onderwerp geweest van juridische procedures. Meerdere rechters hebben op grond van dit artikel geoordeeld dat een zorgverzekeraar niet alleen verplicht is aan zijn verzekerden zorg te vergoeden die verleend is door gecontracteerde aanbieders, maar ook gehouden is zorg te vergoeden die verleend is door aanbieders waarmee de zorgverzekeraar geen contract heeft gesloten.


Artikel 13 beoogt iedere verzekerde, dus zowel die met een restitutie- als een naturapolis, een vrije artsenkeuze te bieden. De vrije artsenkeuze is een fundamenteel element van ons zorgstelsel. Op basis van artikel 13 hoeft een zorgverzekeraar de zorg die verleend is door een niet-gecontracteerde zorgaanbieder niet volledig te vergoeden. De zorgverzekeraar mag een zekere korting toepassen op het tarief dat aan gecontracteerde aanbieders wordt vergoed.


Verschillende rechters hebben inmiddels geoordeeld dat er een grens zit aan de korting die mag worden toegepast. De vergoeding die door de zorgverzekeraar wordt betaald mag niet zodanig laag zijn, dat er voor verzekerden een 'feitelijke hinderpaal' ontstaat om naar een niet-gecontracteerde aanbieder te gaan. Dit ook wel 'hinderpaalcriterium' genoemd. In de praktijk wordt een vergoedingspercentage van 80 procent aangehouden als ondergrens. De gedachte is dat een verzekerde zich niet meer vrij zal voelen om naar een niet-gecontracteerde aanbieder te gaan als hij minder dan 80 procent van de zorgkosten vergoed krijgt.


Minister Schippers heeft vorig jaar een wetsvoorstel ingediend teneinde zorgverzekeraars in de toekomst (nog) meer vrijheid te geven bij het bepalen van de hoogte van de vergoeding. Zorgverzekeraars zouden volgens haar zelfs mogen besluiten om de zorgverlening door niet-gecontracteerde aanbieders niet langer te vergoeden. De minister pleit dan ook voor afschaffing van het hinderpaalcriterium uit artikel 13. In de Tweede Kamer bestaat veel verzet tegen dit wetsvoorstel. Veel partijen vrezen de teloorgang van het recht op vrije artsenkeuze. Met name ChristenUnie en SGP verzetten zich tegen het wetsvoorstel. Daarbij komt dat Europees recht in de weg lijkt te staan aan de door de minister gewenste aanpassing, zoals vorig jaar ook door de Europese Commissie kenbaar is gemaakt. Het vrij verkeer van diensten is in het geding.


Recent hebben de coalitiepartijen VVD en PvdA en oppositiepartijen D66, SGP en CU een zorgakkoord gesloten. In dat zorgakkoord is onder meer afgesproken dat er volgend jaar 360 miljoen minder wordt bezuinigd op de zorg. Bij het sluiten van het recente zorgakkoord heeft ook de beoogde aanpassing van artikel 13 een belangrijke rol gespeeld. Wat de betrokken politieke partijen daarover uiteindelijk hebben afgesproken, is onduidelijk. Het lijkt erop dat de aanpassing van dit artikel het sluitstuk gaat worden van een politiek spelletje van geven en nemen. Daarmee zou miskend worden welke belangrijke rol artikel 13 op dit moment speelt.


Marktwerking in de zorg stoelt in de eerste plaats op een vrije keus van patiënten voor een zorgverzekeraar. Dit wordt wel 'stemmen met de voeten' genoemd. Het houdt in dat een verzekerde die niet tevreden is over een verzekeraar kan overstappen naar een andere verzekeraar. Dit prikkelt de verzekeraar tot het leveren van een beter aanbod (betere kwaliteit) en het bieden van een lagere premie door effectief in te kopen. Patiënten stemmen ook met hun voeten als het om zorgaanbieders gaat. Indien het door de verzekeraar gecontracteerde aanbod niet voldoet, dan zoekt de patiënt zijn heil bij een zorgaanbieder die niet gecontracteerd is. Dit geldt ook wanneer de verzekeraar zorg inkoopt bij een aanbieder die wachtlijsten heeft, terwijl hij nalaat een andere aanbieder, die geen wachtlijsten heeft, te contracteren.


Zodra artikel 13 wordt aangepast en zorgverzekeraars mogen besluiten om de zorg die verleend wordt door niet-gecontracteerde aanbieders helemaal niet meer te vergoeden, komt er onevenredig veel macht te liggen bij verzekeraars. De verzekeraar bepaalt dan niet langer alleen wie gecontracteerd wordt, maar óók wie er kan toetreden tot de markt. Innovatie en marktwerking worden daardoor ernstig gefrustreerd.


Door een sterke lobby van de zorgverzekeraars pleit de minister voor een wetswijziging omdat het huidige artikel 13 de marktwerking zou belemmeren. Volgens zorgverzekeraars zijn er te veel nieuwkomers die de zorgkosten opdrijven. Daarmee wordt uit het oog verloren dat artikel 13 juist een belangrijke pijler vormt van ons systeem van marktwerking. Het is opvallend dat juist een VVD-minister het artikel wil aanpassen.


Minister Schippers is gevoelig voor de stelling van zorgverzekeraars dat aanpassing van artikel 13 tot kostenbesparingen zal leiden. Doordat aanpassing de marktwerking beperkt, valt echter eerder het tegenovergestelde te verwachten. Nieuwe zorgaanbieders bieden zorgverzekeraars de mogelijkheid om bestaande zorgaanbieders te stimuleren om hun zorg te herzien inzake kosten en kwaliteit. De zorgverzekeraar krijgt meer keuze om te contracteren. Patiënten laten door hun keuze voor een niet-gecontracteerde aanbieder zien dat zij ontevreden zijn met het bestaande gecontracteerde aanbod. Dit zou opgevat moeten worden als een corrigerend signaal richting zorgverzekeraars. Maar in plaats daarvan komt de minister met een wetswijziging. Wat blijft er dan over van marktwerking?


De overheid zou haar regiefunctie op de zorgmarkt met meer inzicht en creativiteit moeten oppakken en daarmee vernieuwing, efficiëntie en concurrentie moeten bevorderen in plaats van frustreren. Nu dreigt door de afschaffing van artikel 13 het kind met het badwater te worden weggegooid.

Koen Mous is advocaat bij Dirkzwager Advocaten.

Wim Schouten is bestuurder van en psychiater bij Momentum GGZ.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden