Interview Gerrit van der Burg

Topman OM Gerrit van der Burg: ‘We moeten even met rust worden gelaten’

Gerrit van der Burg Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Gerrit van der Burg, de topman van het Openbaar Ministerie, staat voor de zware taak om na een vernietigend onderzoek het vertrouwen in justitie terug te winnen. 

Elke avond als Van der Burg zijn hond uitlaat, stelt hij zich de vraag: had ik het anders moeten doen? ‘Ik probeer elke dag het goede voorbeeld te geven’, zegt hij. ‘Door me kwetsbaar op te stellen, door fouten toe te geven en excuses te maken.’

Zijn doel is het creëren van een veilige werksfeer, waarbinnen kritiek kan worden gegeven en omarmd. ‘Kritische geluiden moeten worden beloond’, benadrukt Van der Burg (59). ‘Dat betekent in elk geval dat je van alle leidinggevenden en vooral van de top het goede voorbeeld mag verwachten. Dat moet je elke dag laten zien.’

Is dat genoeg?

‘Nee, maar daar begint het mee.’

Donderdag stuurde het Openbaar Ministerie (OM) een meerjarig verbeterplan naar de Tweede Kamer. Het OM wil een integere, veilige werkplek worden. Aanleiding zijn integriteitsschendingen binnen de top: twee hoofdofficieren logen lange tijd over hun liefdesrelatie, met als gevolg het beeld van vriendjespolitiek en een verziekte werksfeer. Eind april publiceerde de commissie-Fokkens een pijnlijk rapport over de organisatie die de wet handhaaft en misdadigers vervolgt. Het imago van het OM moet onkreukbaar zijn, maar lange tijd leken voor ‘hoge’ medewerkers fatsoensnormen niet te gelden. Werknemers voelden zich niet gehoord, er heerste wantrouwen, het ontbrak in de top aan daadkracht en leiderschap. ‘Van een integer OM mag je verwachten dat de leiding ingrijpt’, constateert Fokkens. ‘Dat is niet gebeurd.’

Over de huidige OM-baas zegt de onderzoeksleider dat Van der Burg ‘geen oog had voor de gevolgen’ van de omstreden liefdesrelatie. Het woord ‘overspel’, aldus Fokkens in een interview met de Volkskrant: ‘Gerrit weet niet eens hoe je dat spelt.’

Weet u dat inmiddels wel?

Harde lach: ‘Ja dat weet ik wel. Ik word er heel vaak aan herinnerd. Maar het zou nooit bij me opkomen – dat is overigens heel geruststellend voor mijn echtgenote. Ik stond al als saai bekend, en die uitspraak heeft me nog saaier gemaakt. Ik beschouw het als een compliment: mijn gevoel voor wat wel en niet deugt, is heel sterk ontwikkeld. ‘

Na de kritiek van Fokkens overwoog u op te stappen, maar dat heeft u niet gedaan.

‘Jan Watse Fokkens twijfelde niet aan mijn integriteit, en niet aan het werk van het OM. ‘Voor mij zijn drie zaken belangrijk: OM, OM en OM.’

U gaf eind april toe dat u niet ‘de antennes’ heeft om de onvrede over de kwestie op te vangen. Wat gaat u doen zodat u zoiets voortaan wel oppikt?

‘In een functie als de mijne is het moeilijk om verbinding te houden met je eigen organisatie. Het is soms eenzaam aan de top. Dat zeg ik niet om te klagen, maar dat betekent dat je tegenspraak moet zoeken, het komt niet vanzelf. Je moet het gesprek aangaan, kritiek kunnen ontvangen en daarover vragen durven stellen.’

‘In de loop van mijn carrière heb ik al veel coaching gehad. Ik krijg kritische feedback, doe met een clubje aan intervisie en word extern begeleid. Dat geldt voor het hele College van procureurs-generaal’ (de OM-leiding, red.). ‘Dat is ook hard nodig – maar dat doen we al wel.’

Voordat iets gewoon wordt, moet je het eerst organiseren, zegt Van der Burg. Na de zomervakantie gaat hij ‘zichtbaarder zijn’, meer bezoeken aan parketten afleggen - meer tussen de mensen werken, ‘of ik ga er zitten flexen’. Want werknemers aarzelen soms om de hoogste baas te benaderen. Daarom spreekt hij regelmatig met de ondernemings- en medezeggenschapsraden om te horen en te proeven wat er leeft. ‘En ik heb tijdens zeepkistsessies vaak gezegd: ik heb ook een mailadres. Mails met zorgen over de organisatie hebben al goede gesprekken opgeleverd. Iedereen moet de vrijheid voelen om met het College het gesprek aan te gaan over wat hem of haar dwars zit.’

Wat gaat u concreet doen om een cultuurverandering binnen het hele OM door te voeren?

‘Integriteit en goed leiderschap zijn al belangrijk, maar ze krijgen een extra focus in opleidingen en bij de werving en selectie van leidinggevenden. In een functieprofiel staat al veel omschreven, zoals sensitiviteit, verbinding. We onderzoeken of we nog meer nadruk moeten leggen op het opbouwen van vertrouwen in het team, en het creëren van ruimte voor het goede gesprek: hoe krijg je mensen aan het praten, hoe voelen ze zich veilig om te vertellen wat ze dwars zit?’

‘Ik realiseer me heel goed: het continu aandacht geven en bevorderen van integriteit, dat is hard werken.’

Kitty Nooy, het voormalig hoofd van het Bureau Integriteit, schreef vorig jaar bij haar vertrek: ‘De top van het OM werkt niet alleen al heel lang samen, maar ze eten, tennissen, vissen en leven vaak ook met elkaar.’

‘Ik heb nog nooit met iemand gevist. En getennist ook niet.’

Het staat voor vriendjespolitiek.

‘Ik weet wel dat een clubje collega’s zeilt. Maar elke benoeming van voor het ‘gedoe’ – zo noem ik het maar even – is ook gebaseerd op adviezen, loopbaanontwikkeling, assessments. Bovendien is het aan de minister om een voordracht goed te keuren.’

Toch is het beeld ontstaan dat mensen elkaar banen toeschuiven.

‘Ik begrijp dat dat beeld is ontstaan. We hebben de benoemingsprocedure voor topfuncties begin dit jaar al veranderd. Dit is een oefenjaar. Kandidaten komen eerst via een selectiecommissie van interne en externe mensen, met een onafhankelijk procesbegeleider. Dan hebben we de BAC: de benoemingsadviescommissie met vertegenwoordigers van het onderdeel waar hij of zij gaat werken. Echt, we zijn nu vol behangen met allerlei checks and balances.’

U laat onderzoeken of de zittingstermijn van hooggeplaatsten wettelijk kan worden beperkt. Waarom?

‘Nu kan iemand hoofdofficier zijn tot zijn pensioen. Dan krijg je dat mensen heel lang op een plek zitten en dat het moeilijker wordt voor nieuwkomers om tegenspraak te leveren. Net als in de rechtspraak – daar is het in de wet geregeld – willen we naar vaste termijnen. Het idee is dat mensen zich in drie jaar de functie eigen kunnen maken, na vijf jaar kijken wat ze hierna zouden kunnen gaan doen, en uiterlijk na zeven jaar plaatsmaken voor iemand anders. Dat kun je zelf doen door afspraken met mensen te maken, en dat gaan we ook doen. Maar met een wettelijke bepaling is dat voor- en achteraf voor iedereen helder en duidelijk. Nu is er maar één functie waarvoor de wetgever een termijn heeft gesteld.’

Die van u.

‘Precies. Die van mij.’

In het plan van aanpak schrijft Van der Burg dat er geen onderscheid meer mag bestaan in het berispen van hoge of lagere werknemers die een integriteitsschending begaan. Daartoe is een onafhankelijke commissie in het leven geroepen die adviseert of een voorgestelde sanctie de juiste is.

Uit gesprekken die de Volkskrant afgelopen jaar voerde met OM-medewerkers blijkt dat niet alleen de omstreden liefdesaffaire tussen twee hoofdofficieren onvrede veroorzaakte. Ook de relatief milde sanctie voor een Bredase aanklager zette kwaad bloed. In 2015 fabuleerde deze officier een bedreiging op zijn leven en deed hij daarover een valse aangifte – dat is in strijd met de wet. De officier werd niet ontslagen: twee jaar kreeg hij een lagere functie, nu werkt hij weer als aanklager. Veel OM’ers vinden die straf te licht; aanklagers horen een smetteloos blazoen te hebben. Sommigen overwogen zelfs hun toga aan de wilgen te hangen.

Hoe zou u nu zo’n affaire afhandelen?

‘Ik weet dat daarover onvrede heerst. Ik heb destijds aan een club betrokken collega’s uitgelegd waarom het is gegaan zoals het is gegaan – voor zover je dat kunt vertellen. Dat is altijd ons dilemma: je kunt niet alles vertellen, je hebt met privacy van personen te maken. En elke straf is maatwerk, er wordt ook gekeken naar specifieke omstandigheden.’

Maar u bepleit transparantie als het gaat om integriteitsschendingen.

‘Ik zou het nu nog beter uitleggen, en er ook sneller over communiceren – dat had destijds ook sneller gekund. En ik zou de sanctie nu breed bekendmaken, bijvoorbeeld door er een bericht over te plaatsen op ons intranet, zodat alle OM’ers kunnen lezen waarom je een bepaald besluit hebt genomen.’

Het OM is ook onafhankelijk waar het vervolging betreft, en daarnaast een gewone organisatie die bestuurd moet worden, zegt Van der Burg. ‘Daarom moeten we ook spiegels van buiten voorgehouden krijgen’. Net als in de rechtspraak gaat hij een visitatiecommissie instellen van in- en externen, die elke vier jaar het functioneren van de organisatie kritisch doorlichten.

Uw plannen zijn ambitieus. Moet het niet allemaal veel te snel?

‘Het plan is niet in beton gegoten. Er staan wel deadlines in, maar zaken zoals het instellen van commissies en regels voor nieuw beleid kun je vrij snel regelen. Het is de doorwerking van integriteit en transparantie die tijd en ruimte vraagt.’

Terwijl op uw organisatie fors is bezuinigd en u al kampt met een capaciteitsprobleem.

‘We hebben die tijd, ruimte en ook capaciteit nodig. Dus we moeten met rust worden gelaten. De samenleving verwacht – terecht – veel van ons. Onze wereld is veel complexer geworden, met terreurzaken, cybercrime, liquidaties, bewaken en beveiligen. Daar zijn veel mensen mee bezig. Als je alleen al kijkt naar zo’n verbod op de Hells Angels; daar zitten tien tot vijftien mensen op.’

Dus als de minister u morgen belt om extra taken uit te voeren.... 

‘.... Dan zeggen we: nee. Uiteraard is de politiek aan zet bij nieuwe wetgeving. Maar als het meer werk oplevert voor het OM, dan moet daar ook extra geld voor komen. Of we kunnen iets anders niet meer doen. Ik vergelijk het met een huisarts: die kan in een overvolle wachtkamer ook niet zeggen: Ik help u, en u niet. Het moet wel behapbaar blijven.’

Acht kernpunten uit Van der Burgs plan van aanpak

1. Sinds begin dit jaar geldt een nieuwe tijdelijke benoemingsprocedure voor topfuncties, waarbij verschillende commissies zijn betrokken. Het College gaat met nieuwe, nog te benoemen, topfunctionarissen afspraken maken over hun maximale zittingstermijn tot zeven jaar.

2. Voor vacatures in de top wordt ook actief gezocht naar personen van buiten het OM met de juiste competenties, denk bijvoorbeeld rechters.

3. Er zijn gesprekssessies voor het creëren van een veilige werksfeer waarbinnen kritiek kan worden gegeven en ontvangen, en tegenspraak actief wordt opgezocht. Waar dat nog niet gebeurt, worden exit-gesprekken gevoerd omdat vertrekkende medewerkers vaak meer vrijuit kritiek kunnen leveren.

4. Het Bureau Integriteit wordt uitgebreid met personen die een achtergrond hebben in bijvoorbeeld psychologie, ethiek of organisatiekunde. Het Bureau gaat erop toezien dat integriteitsschendingen door medewerkers op gelijke wijze worden afgehandeld.

5. Een onafhankelijke, breed samengestelde visitatiecommissie gaat vanaf 2020 het OM eens per drie à vier jaar kritisch doorlichten. Tot die tijd zal een begeleidingscommissie het veranderingsproces begeleiden, onder voorzitterschap van Jaap Smit, de commissaris van de koning voor de provincie Zuid-Holland.

6. De komende jaren wordt de financiële bedrijfsvoering eenduidiger en centraler ingericht en het College zal meer sturen op kwaliteit en het beheersen van risico’s, met name waar het gaat om ict, inkoop en aanbesteding.

7. Een werkgroep wordt verantwoordelijk voor interne normen bij het OM, en ziet erop toe dat interne procedures in overeenstemming zijn met de geldende wet- en regelgeving verlopen. Externe deskundigen begeleiden deze werkgroep.

8. Voor de verschillende veranderingen wordt een procureur-generaal verantwoordelijk gesteld, die daarop kan worden aangesproken.

MEER LEZEN

Hoe komt het OM uit deze vertrouwenscrisis?
Bij het Openbaar Ministerie lijken fatsoensregels voor hooggeplaatste werknemers niet te gelden en ontbreekt het in de top aan daadkracht en leiderschap. Topman Van der Burg moest na de presentatie van het rapport-Fokkens diep door het stof, maar moet nu zelf orde op zaken stellen.

Van Nimwegen geschorst wegens herhaaldelijk liegen over relatie: ‘Ernstige schending integriteit’
Marc van Nimwegen, tot vorig jaar hoofdofficier van justitie in Rotterdam, handelde in strijd met de regels. Hij is geschorst. Van Nimwegen loog herhaaldelijk over zijn relatie met hoofdofficier van het Functioneel Parket Marianne Bloos, en bevoordeelde zijn zwager bij een aanbesteding. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden