Topambtenaren transformeren tot schaduwpolitici

Topambtenaren opereren steeds politieker. Ministers eisen dit van hen omdat zij moeten overleven in een steeds hectischer politiek klimaat. Daardoor ontwikkelt de topambtenaar zich tot schaduwpoliticus, die bewindspersonen alleen nog van haalbare voorstellen voorziet. Zijn rol als onafhankelijke, neutrale adviseur komt daardoor in het gedrang.

Minister Jeroen Dijsselbloem van Financiën op het Binnenhof. Beeld anp

Aan de vooravond van Prinsjesdag, wanneer het politiek gekrakeel zijn jaarlijkse hoogtepunt nadert, maakte de Volkskrant een rondgang langs tal van (voormalige) topambtenaren en bewindspersonen. Daaruit doemt het beeld op van een beroepsgroep waarin onzekerheid over de eigen positie heeft postgevat. Dat wordt in de hand gewerkt door de wankele gedoogconstructies, de toegenomen omloopsnelheid van kabinetten en de snel wisselende politieke voorkeuren van kiezers. Die groeiende onzekerheid onder bewindspersonen mist zijn effect op het ambtenarenkorps niet: dat heeft zich meer dan voorheen rekenschap van de wenselijkheid van adviezen.

Het gevolg is dat hun werk politiek gekleurd wordt. In plaats van beleidsmaker wordt de ambtenaar topadviseur van zijn bewindspersoon. 'Het is een kwestie van his masters voice', zegt een ambtenaar met vele jaren ervaring in de top van ministeries. 'De politieke voorspelbaarheid is minder geworden. De ambtelijke top durft daardoor minder.'

De minister vraagt advies, zijn ministerie schetst wat mogelijk is - die klassieke rolverdeling is vervaagd. Waar een premier vroeger een politiek én ambtelijk raadsman had, lopen die rollen nu door elkaar. Tjibbe Joustra, voormalig secretaris-generaal en nu voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, vat de ideale situatie samen: 'Een topambtenaar dient een minister, maar bedient hem niet. Maar ik weet niet of die ruimte er nog is.'

Populisme en sociale media
Door de opkomst van het populisme en de druk van sociale media is de politiek in een stroomversnelling beland. Ambtenaren geven zich rekenschap van de haalbaarheid van hun voorstellen bij coalitie en gedoogpartijen. 'Daar kleven risico's aan', zegt voormalig topambtenaar Roel Nieuwenkamp. 'Het plaatsvervangend denken kan er toe leiden dat je sommige verstandige opties niet noemt, omdat ze niet wenselijk zouden zijn.'

Ambtenaren en oud-ambtenaren voelen zich onbehaaglijk bij die toegenomen druk. Ze wijzen naar de elkaar snel opvolgende regeringen, waardoor elk vers kabinet zich opgejaagd voelt om met wetsvoorstellen te komen. De gretigheid van de Tweede Kamer, die elk onderwerp tot inzet van politiek controverse wil maken, vergroot de onrust nog meer. 'Er hangt rond het Binnenhof een ongelooflijke drukte met een minister die voor elke wissewasje naar de Kamer moet komen', zegt Paul Schnabel, voormalig directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. 'Dat houdt de minister af van waar hij voor is aangesteld: beleid maken.'

Op de belangstelling voor een loopbaan als ambtenaar heeft dat geen invloed. 'Duizend aanmeldingen voor twintig posten is geen uitzondering', zegt Ben Bot, voormalig topambtenaar én minister. 'Ik was waarschijnlijk niet meer geselecteerd in deze tijd.' Wel wordt daarbij naar andere kwaliteiten gekeken. 'Er wordt minder geselecteerd op eigenzinnigheid', zegt voormalig secretaris-generaal Roel Bekker. 'Politieke sensitiviteit is nog zeker zo belangrijk.'

Lees in Vonk, het achtergrond- en opiniekatern bij de Volkskrant op zaterdag, meer over topambtenaren die uit de schaduw van de macht stappen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.