Topambtenaar Van Wijnbergen is volgens ingewijden geen blijvertje

Het kabinet fluit secretaris-generaal Sweder van Wijnbergen terug - en dat is niet de eerste keer. Van Wijnbergen, begaafd econoom, ziet zichzelf als onafhankelijk denker die de Haagse politiek graag van repliek dient....

EEN briljant econoom, met gebrekkige sociale vaardigheden en weinig gevoel voor politiek. Wie je ook spreekt over Sweder van Wijnbergen, de secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken, het oordeel is eensluidend. Voor de tweede keer binnen een jaar leiden uitlatingen van de topmabtenaar tot opschudding en een directe confrontatie met zijn hoogste baas, de minister.

'Ik ben natuurlijk niet de boodschapper van de minister', zei Van Wijnbergen maandag. 'Dat is hij natuurlijk wél', antwoordde minister Jorritsma dinsdag. Hij zit er niet lang meer, is de conclusie van ambtenaren en politici.

De karrevrachten intellect die Van Wijnbergen van de schepper heeft meegekregen, gebruikt hij vooral voor messcherpe analyses van de bewegingen in de wereldeconomie. Nog steeds is Van Wijnbergen een van de hoogst genoteerde economen op de Nederlandse ranglijsten en internationaal zelfs een van de weinige Nederlanders die meespelen.

Maar zijn politieke en sociale instincten zijn heel wat minder ontwikkeld. Ambtenaren op zijn departement en studenten en collega's van de universiteit waar Van Wijnbergen nog steeds aan verbonden is, hekelen zijn gebrek aan bestuurlijke en communicatieve vaardigheden. Een solist pur sang, die afspraken niet nakomt en zich vaak hooghartig gedraagt tegenover ondergeschikten.

Toen Wijers, de vorige minister van Economische Zaken, de hoogleraar in mei 1997 naar het departement haalde, wist hij dat Van Wijnbergen een enfant terrible was. 'Kom het nu maar eens zelf doen', luidde Wijers uitnodiging aan Van Wijnbergen, die kort daarvoor nog kritiek had geuit op Wijers' economische beleid.

Al snel bleek dat Van Wijnbergens karakter botste met de mores in de Haagse politiek. Als hoogste ambtenaar van EZ zit Van Wijnbergen de Centraal Economische Commissie (CEC) voor, een adviesorgaan van het kabinet met topambtenaren van diverse departementen.

Bij een van de eerste vergaderingen van de CEC liep de ergernis over Van Wijnbergens ellenlange monologen hoog op. Zijn voorganger bij EZ, L. Geelhoed, die nu het departement van de premier (Algemene Zaken) leidt, verliet hoofdschuddend voortijdig de vergadering.

Het volgende incident deed zich vlak na nieuwjaar voor. De secretaris-generaal van EZ mag elk jaar een nieuwjaarsartikel schrijven in het prestigieuze economenblad ESB, met beschouwingen over economie en overheidsbeleid. Van Wijnbergens debuut werd met spanning afgewacht. Hij stelde voor de omkeerregel in de pensioenwetgeving af te schaffen.

Die regel bepaalt dat pensioenpremies die werknemers betalen, fiscaal gesubsidieerd worden, in ruil voor een belastingheffing over de uitkering na pensionering. Afschaffing, stelde Van Wijnbergen, zou de staat miljarden opleveren. Hij hekelde de politiek omdat het idee onbespreekbaar zou zijn. Het voorstel riep ergernis op. Niet omdat het flauwekul zou zijn, maar omdat het al wel eerder bediscussieerd en afgewezen was.

Van Wijnbergen wist dat maar al te goed, want hij had het idee zelf voorgesteld aan het kabinet. Tijdens een vergadering van de meest betrokken ministers eerder in 1997, waar Van Wijnbergen zijn afwezige baas verving en het voorstel deed, werd het snel van tafel geveegd. Zijn pleidooi in ESB werd opgevat als een misplaatste poging om alsnog zijn gelijk te halen. Wijers moest zijn topambtenaar publiekelijk ongelijk geven.

Van Wijnbergen vindt dat onafhankelijke denkers zoals hijzelf, de politiek mogen opschudden met opmerkelijke uitspraken. Voor de journalistiek is hij de meest coöporatieve ambtenaar. Maar een ambtenaar, ook de hoogste, wordt niet geacht politiek gevoelige uitspraken te doen, vooral niet als zijn minister ze niet van tevoren heeft getoetst. 'Hij zal het nooit leren', aldus een ambtenaar.

Anderhalve week geleden al deed hij spijkerharde uitspraken over het kabinetsbeleid in het PvdA-Vlugschrift. Dat artikel werd na publicatie ijlings ingetrokken, omdat Van Wijnbergen zijn uitspraken niet had kunnen nalezen op onjuistheden.

Zijn opmerkingen in het Vlugschrift van afgelopen zondag waren bedoeld als rectificatie, maar ze hadden uiteindelijk een tegengesteld effect. 'Kunnen we in januari weer een leuk stuk in ESB verwachten?', vroeg een Kamerlid gisteren. 'Wat het betekent voor het nieuwjaarsartikel zullen we moeten afwachten', aldus Jorritsma.

Mike Ackermans

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden