Nieuws Jan Peter Balkenende

Topambtenaar: ‘Balkenende was vaak niet voorbereid’

Jan-Peter Balkenende was geneigd eerder naar zijn politiek assistent en spindoctor van CDA-huize te luisteren dan naar zijn topambtenaren. ‘Balkenende is in mijn ogen altijd meer een CDA- dan een nationaal minister-president geweest.’

Voormalig premier Jan Peter Balkenende overlegt met de toenmalige Secretaris Generaal van Algemene Zaken Wim Kuijken. Beeld Hollandse Hoogte / Gerhard van Roon

Dat zegt topambtenaar Wim Kuijken (65) in Dienen en beïnvloeden, verhalen over ambtelijk vakmanschap, een op gesprekken met hoogleraar bestuurskunde Paul ’t Hart gebaseerd boek dat deze week werd gepresenteerd. Kuijken doelt op Jack de Vries, de latere staatssecretaris die als vertrouweling meeverhuisde naar Algemene Zaken (AZ), het ministerie van de minister-president. 

Kuijken was van 2000 tot 2007 secretaris-generaal van AZ, en in die jaren hoogste ambtenaar onder eerst Wim Kok en daarna Balkenende. Hij behoort al twee decennia tot het selecte gezelschap topambtenaren dat aan het hoofd staat van de ministeries en rijksdiensten. Het gebeurt zelden dat die openhartig vertellen over hun werk en de bewindspersonen onder wie ze dienden;  discretie is hun tweede natuur.

Over Balkenende zegt Kuijken: ‘Hij had meerdere advieslijnen, wat ik niet verstandig vond […] het maakte het er niet eenvoudiger op.’ De Vries: 'Wij kwamen natuurlijk als een soort Sjors en Sjimmie binnen. Hij was nog nooit bewindspersoon geweest, en ik had nog nooit op een departement gewerkt.'

Kuijken reageerde op de rol van De Vries door informatie achter te houden. De Vries daarover: ‘Ik heb gezegd dat dat niet handig was: ‘Je kunt mij wel overal buiten willen houden maar als de mp mijn mening vraagt en ik zeg: “ja sorry, ik heb die stukken niet”, dan krijg ik ze alsnog van hem.’

Een vergelijking van beide premiers valt voor Kuijken overduidelijk in het voordeel van Kok uit. ‘Balkenende was geen lezer’, zegt Kuijken, eerder ‘een informatiemakelaar’. ‘Kok was goed in het anticiperen, Balkenende overkwamen de dingen vaker: het aftreden van twee ministers na de Schipholbrand, de kwestie Ayaan Hirsi Ali, discussies over koopkracht.’

De wijze waarop Kok het voorgenomen huwelijk van prins Willem-Alexander met Máxima behandelde, wordt opgevoerd als een voorbeeld van het eerste. Kuijken moet oud-minister Max van der Stoel polsen of die vader Zorreguieta wil opzoeken om de kou uit de lucht te halen. Draaiboeken worden opgesteld om alles buiten de openbaarheid voor te bereiden, het bruidspaar doet oefenpersconferenties op het Catshuis.

Bij het tweede prinselijke huwelijk, van Friso met Mabel Wisse Smit, is Balkenende premier. Na een tv-uitzending waarin banden van Wisse Smit met de onderwereld worden gesuggereerd, trekt Balkenende de toestemmingswet in. Hij gebruikt de formulering: ‘Tegen onwaarheid is geen kruid gewassen.’ Kuijken: ‘Dan voel je al direct: dit gaat problemen geven.’

Het gaat opnieuw fout als blijkt dat de directeur van het Kabinet der Koningin wellicht opdracht heeft gegeven De Roy van Zuidewijn – beoogd bruidegom van prinses Margarita - ‘te laten naslaan’ door de inlichtingendienst. In het Kamerdebat daarover krijgt Balkenende het moeilijk. ‘Dit gebeurt er dus als je je dossiers niet leest’, voegt Kuijken zijn baas toe. Terugkijkend: ‘Ik heb dat ook gezegd en dat was niet handig, onprofessioneel.’

De les die Kuijken trekt: oefenen. In het vervolg zal hij ministers vragen naar het Torentje te komen om situaties te trainen. ‘Stick to your message. Dit is je boodschap, dit is je lijn.’

Sinds 2010 heeft Kuijken een bestuurlijke baan. Hij voert als deltacommissaris de ‘verbindende nationale regie’ om Nederland droog te houden. 

Meer lezen over de schuivende verhoudingen tussen politici en topambtenaren? Hoe topambtenaren transformeren tot schaduwpolitici. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.