Top-20: de beste boeken van een wankel jaar

Wat waren dit jaar de beste wetenschaps-boeken? Martijn van Calmthout herlas boeken en recensies. 2012 was het jaar van de kritische en sceptische tegengeluiden.

Ieder jaar krijgt de boeken die het verdient. Daar lijkt het in elk geval sterk op, bij het nalopen van wat er in 2012 aan spannende wetenschapsboeken verscheen. Opmerkelijk veel kritische boeken, in een jaar dat de wetenschap nu en dan leek te wankelen onder misstanden en uitglijers.


Of dat de verdienste van uitgevers is, is natuurlijk maar de vraag. Het kan ook zijn dat de gebeurtenissen de aandacht vestigen op boeken die anders ook wel zouden zijn verschenen. Maar de oogst is er niet minder om.


Om te beginnen was er Bad Pharma van de Britse arts Ben Goldacre, volgens recensent Hans van Maanen een 'woedende aanklacht tegen de verwording van de westerse geneeskunde', die in een ongereguleerde commerciële bende is ontaard. De industrie is dat niet eens zozeer aan te rekenen. Wie tekortschieten zijn de instanties, die industriële belangen boven die van patiënten lijken te stellen. Een ijzersterk boek, inclusief doordachte voorstellen om orde op zaken te stellen.


Langs dezelfde lijnen vielen ook twee Nederlandse titels op: Hoe voorkom je ADHD? Door de diagnose niet te stellen van Laura Batstra, en Doe eens normaal van Malou van Hintum. Beide zijn kritisch over de rol van de pillenindustrie in de - in dit geval geestelijke - gezondheidszorg. En over de gezondheidszorg zelf, die als bedrijfstak problemen medicaliseert. Voor de bio-wetenschappen was er Genes, Cells and Brains van het echtpaar Hillary en Steven Rose, dat met een marxistische bril de life science-revolutie analyseert. De wetenschap volgt steevast het geld, is hun conclusie. En het geld gaat waar iets te verdienen lijkt. Het gevolg: talloze genetische tests, vaak voor aandoeningen die helemaal niet te verhelpen zijn.


Hans van Maanen bundelde in Je reinste wetenschap Volkskrant-stukken waarin hij op de bekende wijze onderzoek fileert dat bij nadere inspectie kletskoek of grootspraak blijkt - en de media die het allemaal gemakzuchtig vreten. Een leerzaam boek over de betrekkelijkheid van wetenschap was The Half-Life of Facts van Samuel Arbesman, die aantoont dat in de wetenschap de helft van alle kennis binnen enkele decennia achterhaald is. Alleen is nooit goed te voorzien welke helft.


Verreweg het sterkste boek over het functioneren van de wetenschap kwam van de Nederlandse onderzoeksjournalist Frank van Kolfschooten. Zijn Ontspoorde Wetenschap is het resultaat van jaren eenzaam monnikenwerk. Het analyseert 35 wetenschappelijke fraudezaken, oude en nieuwe, vaak met volle tegenwerking van daders, slachtoffers en instanties. Beter nog dan het officiële rapport over de zaak-Stapel illustreert Kolfschooten hoe makkelijk bedrog in de wetenschap in feite is en hoe dat komt: doordat juist wetenschappers uitgaan van onderling vertrouwen. Het belangrijkste wetenschapsboek van 2012.


Dat niet iedereen het geloof in de kracht van de wetenschap verloren heeft, maakten journalisten Bas den Hond en Mark Mieras duidelijk in hun uitstekende bundel Wetenschap is ook maar een mening,dat alledaagse 'nieuwsfeiten' over van alles - van klimaat tot economische groei - langs de wetenschappelijke meetlat legde, vaak met ontluisterend resultaat. Opnieuw een teken van de tijd in een jaar dat fact-checking even een zelfstandig journalistiek genre leek te worden.


Goddank zagen ook nog talloze echte wetenschapsboeken het licht, vaak over intrigerende onderwerpen en geregeld opvallend goed opgezet en verteld. Over de ontdekking van het higgsdeeltje bijvoorbeeld, van het laagdrempelige Higgs van Govert Schilling tot het romantische The particle at the end of the universe van Sean Carroll. In deze sector levert Kijk-journalist Jean-Paul Keulen met De Deeltjesdierentuin een fris en goedgeschreven overzicht van de hele deeltjesnatuurkunde. Zeker origineel op dat terrein was ook Gravity's Engines van Caleb Scharf. Over hoe Darwins natuurlijke selectie ook het heelal vormgeeft.


Een opmerkelijk kinderboekje was dat van de teruggekeerde astronaut André Kuipers: André het astronautje. Verder intrigerend: Dan Ariely's leerzame The (Honest) Truth About Dishonesty over liegen als uiterst menselijke eigenschap (vertaald als Heerlijk Oneerlijk). En het speculatieve, maar originele The Hour between Dog and Wolf van John Coates, over de bepalende rol van hormonen in de bankencrisis.


De Rotterdamse bioloog Kees Moeliker bundelde zijn fijngepenseelde natuurstukjes in De bilnaad van de teek, dat volgens recensent Maarten Keulemans 'het oude genre van de natuurcolumn moderniseert aan de hand van hilarische excessen'. Ziedaar het beste wetenschapsboek van 2012. Toegankelijk, prikkelend, leerzaam.


Ook top: een klein, maar zeer overtuigend meesterwerkje van journalist Bennie Mols: Turing's Tango , over kunstmatige intelligentie en het tragische leven van informaticapionier Alan Turing.


Zeer aanbevolen ook nog, het heerlijke Gek op Natuurkunde van de Amerikaans-Nederlandse spektakelfysicus Walter Lewin, inmiddels overbekend van De Wereld Draait Door. En terecht alom geprezen: Eet Mij van journalist Asha ten Broeke, dat waanideeën en misverstanden over obesitas overtuigend demonteert. Niet het mateloze individu is het probleem, maar de agressieve vreetindustrie, vindt ze. Het smaakt naar meer.


En vergeten te lezen? In elk geval Hallucinations van Oliver Sachs. Een letterlijk zinsbegoochelend nieuw boek van de oude meester. Plus toch ook nog maar even het paradoxale Ontsporing van megafraudeur Diederik Stapel, het egodocument van een pathologische fantast. Ingewikkeld en tegelijk intrigerend.


HET MOOISTE EN HET STERKSTE

Met het lichtvoetige De Bilnaad van de Teek geeft de Rotterdamse bioloog Kees Moeliker, bekend van de necrofiele homoseksuele eend en de McFlurry-egel, een verfrissende draai aan het genre van de natuurcolumn. Het belangrijkste wetenschapsboek van 2012 is Ontspoorde Wetenschap van onderzoeksjournalist Frank van Kolfschooten, die tientallen genante gevallen van wetenschapsfraude uitbeent en de lezer nu en dan toch aan het lachen weet te krijgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.