Top 10Nieuwe gebouwen

Door

De oogst aan gebouwen van 2010 laat zien dat deze onzekere tijd ook goede kanten kent. Na al die jaren van amechtige groei staan we eindelijk wat vaker stil. Er kwamen nauwelijks nog oogverblindende kantoorkolossen bij en de voortdurende woekering van retro-nostalgische nieuwbouwwijken lijkt getemd. Daarentegen waren er juist weer meer liefdevolle en behoedzame reparaties van bestaande gebouwen en ensembles, terwijl zelfs onooglijke opdrachten konden uitgroeien tot parels dankzij de onverdeelde aandacht van hun makers.


Nieuwe scholen kwamen er nog wel veel bij en ook het bouwen voor de gezondheidszorg denderde door, met al die uiterlijkheden die achteraf kenmerkend voor 2010 zullen zijn: scheve muren, verspringende ramen in allerlei vormen en vooral veel gekke 'huiden' - architectenpraat voor gevels. In de schaarse woningbouw ging het citeren uit vroegere bouwstijlen nog voort, al zijn de topjaren van namaak-oud en neo-modern bijna geteld.


Als echte toppers ontstijgen de beste gebouwen van 2010 al die modieuzigheid. Hun kwaliteiten gaan ook verder dan persoonlijke smaak. Zij hebben iets anders gemeen: zij laten elk op hun eigen wijze ruimtelijke avonturen zien, met verbluffende schoonheid en doordachte vondsten. Deze gebouwen zijn 'duurzaam' - niet in de zin dat met verneukeratieve cijfertjes wordt bewezen dat ze weinig energie slurpen, maar dankzij hun unieke verschijningsvorm, die zal rijpen en beklijven.


Vooral dat laatste geeft ze kansen op een lang bestaan.


1Renovatie en uitbreiding Nationaal Glasmuseum, Lingedijk 28, Leerdam. Architect: bureau SLA, Amsterdam.


Knap is hier een onhandig museum omgetoverd tot een intrigerende aaneenschakeling van expositieruimten. De architecten was alleen gevraagd twee oude villa's op te knappen: een in gebruik als museum, de ander voor kantoor en depot. Ze bedachten iets beters: vier luchtbruggen die de gebouwen verbinden. Het museum strekt zich nu weldadig in de breedte over beide villa's uit, met als hart die scheve gangen waarin meteen de stukken uit het open depot in glazen vitrines zijn tentoongesteld.


Oude en nieuwe gedeelten zijn beide helemaal in hun eigen waarde gelaten en zelfs de lastigste aansluitingen zijn perfect gemaakt. De wanden van de luchtbruggen zijn lichtdoorlatend. Overdag ingetogen grijs maar 's avonds stralend als glazen lampen.


2De Lichttoren, Emmasingel/Lichtplein, Eindhoven.Herbestemming en aanvullende nieuwbouw.Architect: AWG architecten, Antwerpen i.s.m. Vrencken Hoen Architecten, Maastricht.


Als een oude fabriek een nieuw leven krijgt, is dat op zichzelf al een pre. De eigenheid van hun grootse ruimten, hun dikke muren en hun specifieke vormentaal is nauwelijks door nieuwbouw te evenaren. Zelden gebeurt dat hergebruik zo overtuigend als in Eindhoven met Philips' voormalige pronkstuk de Lichttoren - uit circa 1920 van de architecten L.S.P. Scheffer en D. Roosenburg.


Het Antwerpse bureau AWG transformeerde de fabriek behoedzaam tot woongebouw waar mensen een casco konden kopen waarin het stoere betonskelet ook na inrichting bepalend blijft. Er is een aantal nieuwe blokken toegevoegd (onder meer een hotel), even stoer als de oude fabriek en met precies dezelfde maatvoering. De nieuwe gevels zijn van zwarte baksteen waardoor de oude witte fabriek des te meer blinkt.


3Schuur, Oude Helderseweg, Alkmaar.Architect: 24H architecture, Rotterdam (Boris Zeisser en Maartje Lammers).


Voor de simpele opdracht van een schuurtje heeft het jonge architectenpaar van 24H architects een ontwerp gemaakt waar een kunstige rietdekker aan te pas moest komen.


De rietdekker legde zulke golvingen in het glooiende, tegen de westenwind gerichte dak, dat het lijkt of een storm hier door de stengels raast. Zuinige zielen zullen dit waarschijnlijk geldverspilling noemen, maar het is pure schoonheid en een aanwinst voor het landschap. Nog bijzonderder, omdat het op een plek staat waar gewoonlijk enkel lelijkheid verrijst: pal langs een autoweg.


4 Gemeenschapscentrum en Synagoge van de Liberaal Joodse Gemeente, Zuidelijke Wandelweg, Amsterdam.Architect: SeARCH, Amsterdam (Bjarne Mastenbroek & Uda Visser).


Als Nederlandse architecten historische verwijzingen of symboliek gebruiken wordt dat er vaak duimendik bovenopgelegd - denk aan het recente Zaanse hotel met zijn stapeling van houten huisjes. SeARCH gaat subtieler en architectonischer met dit gegeven om. In deze Amsterdamse synagoge is in de gevel een joodse zevenarmige kandelaar herkenbaar maar dan geabstraheerd en niet enkel als vormpje. De 'kandelaar' is namelijk een glazen wand die de contouren volgt van de gebedszaal binnen; wie dat weet, herkent buiten meteen al de tribunes en balkons aan weerszijden. En laat het maar aan SeARCH over om mooie ruimten te maken, met precies de goede materialen. Het resultaat: een synagoge zoals er nog nooit een gemaakt is en waar toch aan eeuwenoude tradities recht is gedaan.


5 Groot Klimmendaal, Heijenoordseweg 5, Arnhem.Architect: Koen van Velsen, Hilversum.



Ooit stond het terrein hier vol paviljoens; nu is er een hoofdgebouw dat opgaat in een prachtig park doordat het gedeeltelijk op palen staat en bovenaan het breedst is. Belangrijker nog: dit grote revalidatie-instituut lijkt niet op een medisch bolwerk - een zeldzaamheid in de gezondheidszorg. Dat is een kwestie van organisatie, maar ook van architectuur. Want je kunt wel willen dat restaurant, zwembad, theater en sportzaal ook door familie van patiënten en door buurtbewoners worden gebruikt, maar dat lukt niet als er een ziekenhuissfeer hangt. Van Velsen schiep een ambiance waar de verschillen tussen zieken en gezonden als vanzelf vervagen; binnen door een schitterend spel met ruimte, kleur en licht en buiten door de toepassing van weelderige materialen.


6Ketelhuis Stadshaard, Deurningerstraat/Beekstraat, Enschede.Architect: de Architekten Cie., Amsterdam (Branimir Medi¿ en Pero Puljiz), in samenwerking met kunstenaar Hugo Kaagman.


NRC-lezers kozen afgelopen zomer met grote meerderheid dit eigenwijze gebouw uit tot 'het lelijkste van het jaar'. Op foto's oogt het inderdaad vaak niet best, maar zouden al die lezers wel eens in Enschede zijn gaan kijken? Het ketelhuis staat op de hoek van de Beekstaat helemaal op zijn plaats en markeert daar met zijn ranke, heel hoge toren de toegang tot Enschede-Noord.


De bekleding met Delfts blauwe tegels van een vierkante meter per stuk verwijst naar de onovertroffen tegelkachel. Dat is natuurlijk één en al uiterlijk vertoon en symboliek, maar net bij zoiets utilitairs als een warmtekrachtcentrale kan dat geen kwaad. Temeer omdat op de plaatjes van Kaagman allerlei aardigs valt te ontdekken, zoals plaatselijke beroemdheden. Hé, Jan Cremer. Kijk: Willem Wilmink! Je kunt er gif op innemen dat dit gebouw in de Tukkerse harten een warm plekje krijgt.


7Bedieningsgebouw Volkeraksluizen, Hellegatsweg 2, Willemstad (Noord-Brabant).Architect: DP6 architectuurstudio, Delft.



Tussen het uitgestrekte reuzenlandschap van de Volkeraksluizen lijkt dit bedieningsgebouw een nietig ding, maar juist dat is een architectenvondst. Door grote delen van het complex half ondergronds te plaatsen kon van het eigenlijke bedieningsgebouw een sierlijk kleinood worden gemaakt: een glazen kantoor, half omhuld door een reusachtige luifel. De vormen lijken modieus, met al die scheve wanden. Hier zijn ze echter een logisch antwoord op de vragen die werden gesteld.


De schuine glaswanden bewerkstelligen de broodnodige in- en uitkijk en de luifel werkt zo het best voor zonwering en klimaatbeheersing. Niet modieus dus, maar weldoordacht en functioneel.


8Openbare 1e Montessorischool De Dijk, Wibenaheerd, Groningen-Beijum.Architect: Drost + Van Veen architecten, Rotterdam.


Dit kleine, sobere schoolgebouw is vooral een enorme verbetering van het vroegere. Het gebouw dat het verving stond op een foute plek, met het gezicht naar de achterkanten van huizen. De nieuwe school staat aan een plein, en met zijn rug tegen de dijk - die zelfs in het gebouw is opgenomen.


In tegenstelling tot veel andere nieuwe schoolgebouwen in het land zijn de vormen en kleuren ingetogen: de kinderen mogen hier de druktemakers zijn. De mooie houten gevels (wit en zwart) maken het evengoed een vrolijk baken tussen de bruingetinte buurtbebouwing.


9Herinrichting en nieuwbouw, Staalmanplein, Amsterdam-Slotervaart.Architext: Onix, Groningen in samenwerking met Wingender Hovenier architecten.


Een van de grootste opgaven van nu is het weer bewoonbaar maken van de massale direct-na-oorlogse nieuwbouwwijken. In Amsterdam-Slotervaart is na een lang proces met veel betrokkenen een nieuwe, vriendelijker wereld ontstaan. De blokken van Onix en Wingender Hovenier vormen beschutte pleinen en ze bevatten woningen, een school, een kinderdagverblijf, een sportzaal en een moskee. Die laatste is een beetje weggestopt - want ondanks het slopen van vele christelijke bakens uit het stadslandschap mogen moskeeën maar zelden de nieuwe torens vormen. Minaretten zijn in Amsterdam taboe. Onix bedacht een versierde gevel, waardoor de moskee toch een eigen gezicht heeft en tegelijkertijd heel soepel past in dit rijk gevarieerde mini-buurtje.


10Cité, Laan op Zuid, Rotterdam.Architect: Tangram Architekten, Amsterdam.


Nederland is niet goed in hoogbouw - en dat geldt zelfs voor Rotterdam, de enige stad waar wolkenkrabbers een volwassen onderdeel van het straatbeeld vormen. Er is nog altijd te weinig besef dat die stapelingen van mensen alleen maar werkt als ze zijn ingebed in mooie, levendige collectieve ruimtes.


Cité is een enorm complex dat bijna helemaal bestaat uit woningen voor starters en studenten en laat zien dat het ook anders kan. Juist voor deze niet-kapitaalkrachtige groep heeft Tangram een aaneenschakeling van riante, zelf sjieke binnenruimten gemaakt waarin zich ook een paar kantoren en gezamenlijke logeerkamers bevinden. Zo is er in ieder geval de kans gecreëerd dat er een levendige drukte ontstaat, met uitstraling tot in de straten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden