Tony van Leer 1919-2011

Een leven in dienst van Albert Schweitzer, tot ver na diens overlijden in 1965.

'Als Albert Schweitzer nog had geleefd, zou hij niet naar het oerwoud zijn gegaan, maar naar de slums', zo zei ze een keer. Tony van Leer was jarenlang verpleegster bij de fameuze theoloog, arts, zendeling, filosoof en musicus Albert Schweitzer. Met hem verbleef ze in Lambaréné, het toenmalige Frans Equatoriaal Afrika dat nu in Gabon ligt. Hier had Schweitzer in 1928 zijn oerwoudziekenhuis gebouwd waarin hij zich bezighield met de hulp aan lepra-patiënten.


Nadat Schweitzer in 1965 was overleden, wijdde Van Leer zich aan het behoud van zijn levenswerk. Zij verzamelde de nalatenschap van Schweitzer, waaronder de vele brieven, en hielp met het inrichten van Schweitzers huis in Günsbach in de Elzas tot een museum.


Van Leer overleed op 30 juli op 92-jarige leeftijd in Heelsum. Haar crematie vond in stilte plaats na een afscheidsdienst onder leiding van de dichter-predikant Hans Bouma.


Schweitzer - neef van de filosoof Jean Paul Sartre - was van origine muzikant. Hij blonk vooral uit als Bach-vertolker. Maar toen hij las over de totale afwezigheid van medische zorg in koloniaal Afrika besloot hij medicijnen te gaan studeren. In 1913 vertrok hij naar Lambaréné om daar van de opbrengsten van zijn concerten een ziekenhuis op te zetten. Oorlogen en de crisis maakten zijn werk moeilijk. Maar in 1928 was het ziekenhuis voltooid en zou hij daar duizenden operaties uitvoeren.


Al gauw groeide dit ziekenhuis uit tot een soort stad. Afrikanen kwamen ernaartoe en bouwden om het ziekenhuis hun hutjes. De verschillende stammen kregen allemaal hun eigen nederzetting. Er liepen dieren rond en er werd handel gedreven.


Van Leer werd geboren in Amsterdam, waar haar vader advocaat was. Ze volgde een opleiding als verpleegster en werkte daarna in diaconnessenziekenhuizen in Amsterdam en Naarden. De predikante in het laatstgenoemde ziekenhuis bracht haar in contact met Schweitzer. In 1951 kreeg ze een brief uit Gunsbach in de Elzas om te komen solliciteren. Ze werd door Schweitzer zelf in dienst genomen en kreeg zelfs het aanbod van Schweitzer om met hem mee te reizen naar Lambaréné - twee jaar voordat Schweitzer de Nobelprijs voor de Vrede zou krijgen. Op dat moment werkten in het oerwoudziekenhuis vier artsen en acht verpleegsters, onder wie, naast Tony van Leer, nog twee Nederlandse vrouwen: Maria Lagendijk en Ali Silver. Schweitzer had een speciale band met Nederland, hetgeen hij onderstreepte door in 1952 via de VPRO-radio het Nederlandse volk toe te spreken.


Tony van Leer werd al gauw een van zijn naaste vertrouwelingen. Zij kreeg in 1957 onder meer de opdracht zijn ernstig zieke vrouw Helene Schweitzer te begeleiden van Lambaréné naar Zürich, waar ze stierf in een ziekenhuis.


In 1960 moest Van Leer om gezondheidsredenen terugkeren naar Europa. Nadat ze korte tijd weer in Naarden werkte, kreeg ze het aanbod om de zorg op zich te nemen van Schweitzers huis in Gunsbach. Dat zou ze negentien jaar doen, waarbij ze onder meer trachtte zijn volledige correspondentie van zestigduizend brieven bij elkaar te krijgen. Uiteindelijk kwam ze in 1979 - 'Je wordt nooit echt geaccepteerd door de Fransen' - terug naar Nederland, waar ze in de buurt van een jeugdvriendin in Heelsum ging wonen. In haar gedachten bleef ze echter de rest van haar leven bezig met de periode dat ze voor Schweitzer in Afrika had gewerkt. 'Tot een maand voor haar dood, viel de naam Schweitzer nog elke dag', aldus een vriendin.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden