Toni Morrison: Kindermoord als liefde

‘Als de Verenigde Staten zoiets hebben als een nationale romanschrijver, dan is het Toni Morrison’, stelde de New York Times ooit.

De auteur, die in 1993 werd gekroond met de Nobelprijs voor literatuur, heeft een bijna legendarische status. Maar gezeten aan een tafel in het Amsterdamse Ambassade Hotel, vriendelijk grinnikend koekjes etend bij wijze van lunch, heeft ze een uitstraling die je eigenlijk gewoon als ‘gezellig’ zou willen omschrijven.

Dit is dus de vrouw die zo’n beetje het geweten van intellectueel Amerika is geworden, die haar in miljoenenoplagen verkochte boeken slechts met een zweem van ironie als ‘feilloos’ omschrijft, die tweemaal door het Obama-kamp moest worden benaderd alvorens ze de toenmalige presidentskandidaat haar steun toezegde, en daar door Obama vervolgens aan de telefoon bijna opgelucht voor werd bedankt.

‘Laatst vroeg een journaliste me of ik niet bang was dat Obama ons zou teleurstellen’, vertelt Morrison. ‘Ik zei: nee, ik ben bang dat wij ons zullen teleurstellen. Want al die mensen die zo hun best deden tijdens de verkiezingscampagne, zitten nu achterover en wachten op wat komen gaat. Maar elke verandering die Obama wil doorvoeren zal breed door het volk moeten worden gedragen. De verwachtingen zijn zo krankzinnig hoog!’

Toni Morrison, in 1931 in Ohio geboren als Chloe Anthony Wofford, is in Nederland ter gelegenheid van haar enkele maanden geleden gepubliceerde roman A Mercy, vertaald als Een daad van barmhartigheid. Net als haar andere romans, waarvan Beloved (1988) het beroemdst werd, geeft het boek uiting aan de Afro-Amerikaanse ervaring, en meer specifiek aan de vrouwelijke dimensie daarvan.

Het was om die stem te laten horen, dat ze meer dan veertig jaar geleden ging schrijven. ‘De boeken van Afro-Amerikaanse auteurs die ik in mijn jeugd las – Ralph Ellison, Richard Wright en ook James Baldwin – leken niet voor mij geschreven, maar voor een blank publiek. Alleen de titel van Ellisons boek al: Invisible Man. Onzichtbaar voor wie? Voor de blanken, niet voor mij! Ik wilde verhalen schrijven waarin Afro-Amerikaanse vrouwen een hoofdrol speelden.’

Morrison ging studeren aan de traditioneel zwarte Howard-universiteit in Washington D.C., waar ze de bijnaam ‘Toni’ verwierf, al noemt haar naaste familie haar nog steeds Chloe. ‘Ironisch genoeg werd ik juist op Howard voor het eerst geconfronteerd met discriminatie op basis van huidskleur’, vertelt ze. ‘Studenten met een lichtere huid werd mooier gevonden. Skin privileges, noemde men dat.’

Na een huwelijk van zes jaar scheidde ze in 1964 van de Jamaicaanse architect Harold Morrison, werkte als redacteur bij uitgeverij Random House – waar ze Afrikaanse auteurs als Wole Soyinka en Chinua Achebe uitgaf – en voedde haar twee zoons op. Om toch te kunnen schrijven, stond ze dagelijks om vier uur op. In 1970 publiceerde ze haar debuutroman, The Bluest Eye, dat zich net als haar tweede boek, Sula (1973), richtte op de positie van zwarte vrouwen in de VS. Song of Solomon (1977) markeerde haar literaire doorbraak in de VS.

In Morrisons boeken komen meerdere personages aan het woord, die veelal geen duidelijk onderscheid maken tussen verleden en heden en door hun sterk persoonlijke vertelstijl en eigenzinnig taalgebruik, de lezer nogal eens in verwarring brengen. Pas gaandeweg het boek, niet zelden na terugbladeren en herlezen, trekken de nevels op.

‘In feite schrijf ik boeken die ik zelf graag zou willen lezen’, zegt Morrison. ‘Ik houd van boeken die mijn volle aandacht vragen. Het gaat mij niet alleen om het afrollen van een plot, maar om een samenspel van een openingszin die je tot lezen aanzet, en aspecten als taal, nuance en verleiding – de architectuur van een boek – zodat openbaringen al het ware in lagen tot je komen. En het boek het waard is om nog eens te lezen.’

Een hoogtepunt in Morrisons oeuvre vormt de roman Beloved, dat met de Pulitzer Prize werd bekroond. In een hartverscheurende scène, vermoordt de ontvluchte slavin Sethe , om haar zo een leven in slavernij te besparen. Een vergelijking met A Mercy ligt voor de hand. Hierin geeft een zwarte slavin haar achtjarige dochtertje weg aan een boer in wie ze intuïtief een goede ‘meester’ ziet, in de hoop haar zo een beter leven te kunnen schenken.

Morrison: ‘Beide moeders proberen eigenlijk hun dochter het leven te schenken. Want Sethe geloofde heilig in een hiernamaals, waarin haar dochter haar grootouders zou ontmoeten en een veel gelukkiger leven zou leiden dan in aardse slavernij. Ik baseer die scène op een waar gebeurd verhaal, dat overigens nog veel gruwelijker was en waarbij de moeder meer kinderen vermoordde. Kindermoord kwam onder slaven veel voor, vooral als ze het gevolg waren van verkrachting door de blanke eigenaar. Wat mij in dit historische verhaal zeer fascineerde, was het heilige geloof van de moeder dat haar kinderen een beter leven tegemoet gingen.’

Florens, het meisje dat in A Mercy wordt weggegeven, voelt zich echter door haar moeder verraden. Mede daardoor is ze later in het boek, wanneer ze verliefd wordt op een zwarte smid, geneigd zichzelf als een soort slavin aan hem weg te geven. Morrison: ‘Florens heeft het gevoel dat ze is ‘weggegooid’. Ze is buitengewoon onzeker, heeft voortdurend behoefte aan bevestiging, een schouderklopje, een glimlach. Die krijgt ze in het huishouden van haar nieuwe eigenaar.

‘Als ze verliefd wordt op een zwarte man, die zelf nooit slaaf is geweest, en deze haar afwijst en haar onderdanige, slaafse houding verafschuwt, is dat voor haar in eerste instantie een gruwelijke ervaring. Maar uiteindelijk is het een evolutie voor haar, een volwassen wording. Ze vertrekt en zegt tot zichzelf: ‘Slaaf. Vrij. Ik houd stand.’ En dat is precies wat haar moeder voor haar wenste.’

Na vijftig minuten is het gesprek ten einde. De uitgeverij heeft een relatief licht programma gepland voor de 78-jarige. Morrison steekt een welverdiende sigaret op. ‘Was dit het laatste gesprek vandaag? Geen avondprogramma?’ Goedgemutst neemt ze een gretige haal. ‘Boogie!’

Toni Morrison (Guus Dubbelman/ de Volkskrant)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden