Tom Losbol krijgt toneelschoolknuppelklapjes

The Rake's progress, door de Nederlandse Opera. Amsterdam, Muziektheater t/m 29 november...

OPERA

In de Californische stad Fresno kwamen in augustus enkele gevangenbewaarders voor een commissie te staan om nog eens uit te leggen wat de oorzaak was van het hoge sterftecijfer onder hun bajesklanten. Niks bedacht, het stond er gewoon in de krant: de blauwen hadden er een gewoonte van gemaakt de bende-achtergrond van de gedetineerden te gebruiken voor het organiseren van onderlinge veldslagen. Als het matten op moord en doodslag uitliep, kwam het amusantste onderdeel, en maakte het personeel er zelf met de proppenschieters een eind aan.

Bewaarders die bezwaar inbrachten tegen deze werkopvatting werden door hun collega's gesard en geboycot. Hun gezinnen werden bedreigd. De directie en het openbaar ministerie negeerden hun klachten. De gewelddadigste cipiers kregen salarisverbetering en maakten promotie. Een cipier die aangifte deed kreeg ontslag. Toen de federale recherche zich ermee ging bemoeien, en politici zich na jaren van doofheid bereid verklaarden tot een onderzoek, kwam een advocaat van de gepromoveerde cipiers in het geweer. Hij eiste vernietiging van de getuigenis van de ontslagen man.

Want: de ontslagene had inmiddels een contract getekend met een Hollywood-producent.

Nu het probleem-Peter Sellars. Theatermaker uit Los Angeles. In het Amsterdamse Muziektheater werd hij woensdag na afloop van The Rake's progress van Stravinsky onthaald op tekenen van weerstand, van een gepassioneerdheid die zich lang niet had voorgedaan (tochtig melkvee op alle rangen).

Sellars is begaan met misstanden in de Amerikaanse samenleving, een thema dat in wisselende mate van sterkte terugkeert in zijn ensceneringen van bestaand werk. The Rake's progress, een tragikomedie over het geluk en de ondergang van een flierefluiter die een pact sluit met de duivel (maar meer nog: een onderkoelde opera over opera), was twee jaar geleden al in het Parijse Châtelet-theater te zien in Sellars' regie. Lang voor die boel in Fresno. Regie is trouwens niet de sluitende term. Sellars herschreef het stuk.

Zonder een letter van de dialoog te veranderen, transformeerde hij het stuk tot een aanklacht tegen het Amerikaanse rechtssysteem: Tom Rakewell, wiens avonturiersbestaan in het libretto van W.H. Auden en Chester Kallman eindigt in het gekkenhuis Bedlam, begint bij Sellars zijn loopbaan als Afro-Amerikaanse inmate in een Californische lik. Hij komt daar ook niet meer weg, evenmin als de Londense hoeren en roaring boys uit het bordeel van Mother Goose. Zij zijn de bewaaksters en bewoners van Sellars' penitentiaire inrichting.

Toms loopbaan van gelukszoeker is geen loopbaan maar een verzameling hallucinaties, het gevolg van mishandeling en eenzame opsluiting. Zijn trouwe geliefde Anne Trulove ontpopt zich als de dochter van de hoofdofficier van dienst. Deze man in de uitkijkloge heeft een drankprobleem. Toms duivel en leidsman Nick Shadow blijkt een therapeut, die onder een hoedje speelt met Baba de Turk. Deze 'vrouw met de baard' aan wie de ontspoorde zich willoos laat uithuwelijken, is bij Sellars een baardloze, maar verder met geheel verstoorde testosteronspiegel uitgeruste kampbewaakster. Sellem, de veilingmeester die bij Toms faillissement zijn bezittingen verpatst, is hier een ventje van de reclassering met interesse voor de achterwerken van jonge zwarten en latino's.

Je zou bijna vergeten dat er ook nog muziek bij is. Ze wordt prachtig uitgevoerd, door Tom Randle (Tom), Heidi Grant Murphy (Anne) en Willard White (Nick) onder anderen - en het Nederlands Kamerorkest onder leiding van Reinbert de Leeuw. En waar Stravinsky's toverstaf tegen het eind de ironie laat wijken voor hartverscheurende droefheid, ontvangt Sellars' Tom de stigma's. Tot beter begrip voegde Sellars er in de programmaboeken een geschreven aanklacht bij: 'De VS, wereldkampioen opsluiten.'

Het probleem-Sellars is meerledig. Om te beginnen kunnen de toneelschoolknuppelklapjes die zijn Tom en zijn getatoeëerde bajesfiguranten ontvangen, niet de illusie scheppen van enig wezenlijk onheil. Wat niet de schuld is van Sellars, maar een natuurlijke tekortkoming van het medium opera, dat geen realistisch maar een muzikaal handelingstempo heeft. Punt twee is, aan wie Sellars de misstand eigenlijk wil laten zien. De kans is klein dat ze in Amerika ooit naar zijn Rakeshow zullen kijken, want in Amerika weten ze nog net wie Stravinsky was, maar niet dat hij ook een opera schreef. Het komt erop neer dat Sellars zijn Rake's laat zien in een omgeving waar penitentiaire crises zich (ongeveer) laten vertalen in het probleem aardappelen in plaats van bami.

Knap wel, zoals Sellars zijn versie legitimeert en sluitend maakt door beeldspraken in de dialoog over 'gevangen zijn' (Nick), of 'ronddwalen in gedachten' (Tom) letterlijk te nemen, of een eigen logica te geven (bi- en lesbo Baba: 'Alle mannen zijn gestoord'). Meesterlijk zelfs, zoals Toms isoleercel een voertuig is naar verschillende bewustzijnslagen, en met zijn bewegende ondervloer op zeker moment het kwetsbare beeld laat zien van een zingend hoofd dat nog net met neus en mond boven de planken uitsteekt.

Maar met dat logische en sluitende creëert Sellars tegelijk een dodelijke vorm van getuigenistheater. De Stravinskiaanse (door dirigent De Leeuw manmoedig gecultiveerde) vaart en voortgang stuit erop af doordat het is vastgenageld op één locatie. De anecdotiek van de machine die brood van stenen maakt, en al die andere gein - het is zo dood als een pier, en van het spel van opera over opera en mythe over mythe is uiteindelijk weinig meer over.

Beste Sellars, met andere woorden, het is erg in Amerika, en misschien krijgen wij dat hier ook wel, en je bent geniaal, maar hoepel nu langzamerhand op met je uitgeleende California Saga, of maak zelf een goed stuk over de petoet. Maak straks iets moois van Stravinsky's The flood en laat na afloop maar een Hollywoodfilm over Fresno zien.

Roland de Beer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden