INTERVIEW

Tom Fassaert maakte een film over zijn oma en ze werd verliefd - op hem

Tom Fassaert wist dat zijn grootmoeder meer dan de moeite waard was om een film over te maken. Tijdens het draaien gebeurde er vervolgens meermalen iets bizars. Volgende week opent A family affair het IDFA.

Tom Fassaert: `Ik besefte: als dit serieus is, is het ongelooflijk fascinerend.`Beeld Ivo van der Bent / de Volkskrant

Ineens is het hoge woord eruit. Marianne, de 95-jarige oma van documentairemaker Tom Fassaert (36) is verliefd op hem. Ze weet ook niet hoe het kon gebeuren -het mag niet, het is verkeerd, dat weet ze best. Ze kijkt recht in de lens, flirt met haar kleinzoon, vraagt hem: 'Wat vind jij daar nou van?' Van achter de camera klinkt een beduusd: 'Ik weet niet zo goed wat ik moet zeggen.'

A family affair, openingsfilm van het IDFA, is dan een half uur op streek.

Schrok je of dacht je meteen: dit is een cadeau voor de film?

'Op het moment dat ze het zei, dacht ik: dat ze dit durft te zéggen. Daarna begon ik te twijfelen: mijn oma spreekt een mengsel van Duits, Nederlands, Engels en Zuid-Afrikaans, misschien had ik het verkeerd begrepen. Pas de volgende ochtend, toen ze zei dat ze ervan overtuigd was dat ik hetzelfde voor haar voelde, besefte ik: als dit wel serieus is, is het ongelooflijk fascinerend. Want dat betekent dat ze onze familieband niet voelt, mij niet ziet als haar kleinzoon. Dat ze mijn aandacht interpreteert als verliefdheid en niet begrijpt dat ik bij haar ben omdat ze mijn oma is en ik haar film omdat ik haar beter wil leren kennen.'

Het is 2009 als Fassaert voor de eerste keer denkt: er zit een film in mijn familie. Hij is met zijn vader naar zijn grootmoeder in Zuid-Afrika geweest. Het komt, niet voor het eerst, tot een breuk tussen die twee, zonder dat Fassaert weet wat er precies is gebeurd. Het enige wat hij van zijn vader hoort is: het is de schuld van je oma, zoals alles in deze familie haar schuld is.

Alles - dat is nogal wat. Zijn vader werd in zijn vroege jeugd met zijn broer René in een kindertehuis geplaatst. Hun moeder Marianne Hertz, in de jaren vijftig een bekend fotomodel, kwam haar zoons af en toe opzoeken. Fassaerts oom René bleek later aan schizofrenie te leiden. 'Kijk maar naar je oom als je wilt weten wat liefdeloosheid met je doet', zei zijn vader vaak. Zelf doet zijn vader diens hele leven tegen beter weten in pogingen om een normale relatie met zijn moeder te hebben. Complicerende factor: zij trok al in de jaren zeventig met haar derde man naar Zuid-Afrika.

Tom Fassaert debuteerde in 2011 met De engel van Doel, over het Belgische dorp dat moet plaatsmaken voor de Antwerpse haven. Was hij in deze film nog de observerende buitenstaander, voor zijn nieuwste film over zijn familie zette hij zijn principes opzij en schreef hij zichzelf in het scenario. 'Een van de belangrijkste lessen die ik op de filmacademie leerde, was: niemand zit op jouw persoonlijke verhaal te wachten. Het moet universeel zijn. Ik zag mezelf altijd als iemand die zich jarenlang ingraaft in een onderwerp maar slechts als fly on the wall in de film aanwezig is. Als je me op de kast wil krijgen, moet je A family affair een egodocument noemen. Ik noem het liever een persoonlijke documentaire.'

Alles - dat is ook meer persoonlijk. Tom Fassaerts eigen ouders gingen uit elkaar nadat het gezin, in een poging tot verzoening met grootmoeder, naar Zuid-Afrika was geëmigreerd. Tom was toen 10. Zijn hele leven stond op z'n kop.

'Wie is toch die mythische vrouw, die zo'n grote invloed heeft op alle levens in onze familie, dat zelfs haar kinderen daar tot de dag van vandaag mee worstelen?' Dat schrijft Fassaert in de eerste versie van het scenario, eind 2009. Het is dan nog niet de bedoeling dat hij zelf een rol in de film zal spelen. Hij wil iets openbreken in zijn familie, de waarheid achter het zwijgen achterhalen. Hij wil, om het persoonlijke maar eens universeel te maken, laten zien hoe pijnlijk het kan zijn als je tot op hoge leeftijd - zie zijn vader, zijn oom, zijn tante - blijft verlangen naar de liefde van je moeder. Maar al tijdens zijn eerste bezoek aan zijn grootmoeder doet zij haar bekentenis en wordt hij, zoals hij zelf zegt, 'met huid en haar de film in getrokken'.

Het levert ongemakkelijke scènes op: Marianne die naar een foto wijst van een jong verliefd stel en zegt: 'Dat zijn wij.' Fassaert en zij in een omhelzing nadat zij voor het eerst heeft uitgeweid over haar eigen pijnlijke jeugd. Het was gedurende het hele filmproces het meest waarachtige moment tussen hen beiden, zegt Fassaert. 'Dat ik me even niet de filmmaker voelde, maar de kleinzoon die zijn oma troost.'

Luisteren

Tom Fassaert kwam er in de montage pas achter: een paar keer wordt er muziek opgezet door zijn oma. Niet omdat hij het vroeg, maar omdat zij ermee wilde uitdrukken wat ze voelde. Vlak voor hun cruise naar Europa draait ze She van Charles Aznavour. 'Ze denkt dat ze een romantische trip met mij gaat maken, maar ze moet de confrontatie aan met haar familie.' Aan het einde van de film, wanneer ze terug is uit Europa, staat What I'll Do op van Nat King Cole. 'Daar voel je het onvermogen: het is niet gelukt elkaar te bereiken.'

Ik had op andere momenten het gevoel dat jij er belang bij had haar gevoel niet te hard af te kappen. Omdat ze anders minder openhartig zou zijn.

'Dat is te sterk uitgedrukt. Ik ben altijd duidelijk tegen mijn oma geweest. Maar het was het grootste ethische dilemma van deze film: wanneer was ik kleinzoon en wanneer filmmaker? Er waren momenten dat ik zó genoeg van haar had, maar tegelijkertijd voelde: nu moet ik voor de film doorgaan.' Mijn oma zegde een reis af die ze met een nichtje van mij zou maken, om met mij op reis te kunnen gaan. Daar voelde ik me schuldig over, al wist ik ook: als ik zeg dat ze dat niet kan maken, ben ik niet alleen mijn film kwijt, maar kan ik nooit ten volle laten zien hoe het mechanisme van aantrekken en afstoten bij haar werkt.

Zijn vader verwoordt het mooi in de film: 'Oma is een rasmanipulator. Met tranen, vleierijtjes en erfenisjes probeert ze je in te palmen. Als je haar stroop om de mond smeert, hoor je tot haar inner circle, maar wee als er iets gebeurt wat haar niet zint, dan verander je, om in schaaktermen te spreken, van koning in toren, om uiteindelijk als een pion van het schaakbord te worden afgemieterd.'

Fassaert heeft dat ten slotte zelf meegemaakt, aan het einde van de film. Ze kregen onenigheid over iets wat belangrijk voor hem was. 'Toen ben ik kwaad geworden. Zo kwaad als ik nog nooit in mijn leven ben geweest.'

Modefoto van de oma van Tom Fasschaert.

Omdat je toen niks meer te verliezen had?

'Dat klinkt te opportunistisch. Het was meer. Het was een volledige, diepe, diepe teleurstelling van mijn kant. Want ik had dat hele waarachtige moment met haar meegemaakt, waarbij ik dacht: dit is echt, ze geeft om mij, er is een band.'

Maar uiteindelijk bleek ze helemaal niet in jou geïnteresseerd.

'Nee. Terwijl ik dacht dat ik voorbij het punt was gekomen waar de rest van de familie was blijven steken.'

Zijn grootmoeder is dit jaar overleden. Zijn vader, zijn oom en zijn tante hebben de film onlangs gezien. Uit tweehonderd draaidagen, ontelbare uren film, heeft hij zíjn verhaal gedestilleerd; hij heeft gewikt en gewogen, dertig weken gemonteerd met een editor, nog eens dertig alleen.

Hij is kapot, zegt hij, niet alleen vanwege die hele toestand met zijn oma, ook vanwege alle andere morele kwesties die tijdens het filmen speelden. Of hij zijn oom, die psychiatrisch patiënt is en dus extra kwetsbaar, mocht blootstellen aan een publiek. Hoe hij in godsnaam moest omgaan met het feit dat zijn oma hem in haar testament opnam, in plaats van zijn vader. 'Hij heeft er nooit iets van gezegd maar het moet hem pijn hebben gedaan dat ik door mijn oma zo werd gefêteerd.'

Na de viewing heeft hij zijn oom gevraagd: 'Herken je jezelf in de film?' Die zei: 'Volledig.' Zijn vader noemde de film 'een pareltje'. Of hij zelf vindt dat hij dichter bij de waarheid is gekomen door in de familiegeschiedenis te wroeten? Hij zegt het zijn grootmoeder na: 'De waarheid bestaat niet. Forget it.'

A family affair is zes keer te zien (vanaf do 19/11).

Het IDFA heeft een reputatie hoog te houden met verhalen over opmerkelijke, bizarre en verscheurde familieverhalen. Tien moderne klassiekers, voor het documentaire familiegevoel.

1. Grey Gardens (1975, Albert en David Maysles). Twee onvergetelijke vrouwen, tante en nicht van Jackie O., worden gevolgd in hun dagelijkse tragikomische leven. Talloze malen nagevolgd, nooit geëvenaard.
2'. Capturing The Friedmans (2003, Andrew Jarecki). Het ongelofelijke verhaal van Arnold Friedman en zijn zoon Jesse, beiden beschuldigd van misbruik van kinderen. Verteld door broer David, in het dagelijks leven, eh, een clown.
3. Crazy Love (2007, Dan Klores en Fisher Stevens). Een soort docu noir over de gedoemde relatie tussen Burt en Linda. Waarom zou je bij een man blijven die een moordaanslag op je heeft gepleegd?
4. Surfwise (2007, Doug Pray) Elf leden telt de familie van surf- en gezondheidsgoeroe Doc Paskowitz, en ze wonen in een camper. Benauwend paradijsje met sektarische trekken, daar aan de Amerikaanse westkust.
5. The Player (2009, John Appel). Ontroerend portret van de inmiddels overleden vader van de filmmaker, een gokker. Bestaat er zoiets als gok-dna?
6. First Cousin, Once Removed (2012, Alan Berliner) Aangrijpend portret van de achterneef van de maker, Edwin Honig, een briljante vertaler en dichter die wegzakt in alzheimer. Over geheugen, poëzie en film als de beste manier om herinneringen vast te leggen.
7. The Queen of Versailles (2012, Lauren Greenfield) Omdat we ook wel eens willen lachen. Welkom bij de Siegels, die het duurste huis van de VS bouwen. En enkele tegenslagen op hun weg vinden.
8. The Missing Picture (2013, Rithy Panh) Panh heeft de ondergang van zijn familie op de killing fields van de Rode Khmer verbeeld met kleipoppetjes, die zijn bittere jeugdherinneringen tot leven brengen. Onvergetelijk.
9. The Look of Silence (2014, Joshua Oppenheimer) Vervolg op The Act of Killing over de massamoord in Indonesië in de jaren zestig. Optometrist Adi gaat de confrontatie aan met de moordenaars van zijn broer terwijl hij hun ogen meet.
10. Little Angels (2015, Marco Niemeijer) Filmmaker op bezoek bij zijn New Yorkse familie. De schaduw van de oorlog valt over de relatie tussen de bijna 100-jarige Enny en haar dochter Tascha, die nooit kan vervangen wat in de oorlog is weggenomen. Winnaar Prix Europa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden