Tom Cruise heeft toch Duitse harten veroverd

Je zou mogen aannemen dat men zich in Duitsland zou verheugen over de poging van Hollywood om de staatsgreep tegen Hitler onder de aandacht te brengen.

Toch oogstte regisseur/producent Bryan Singer (43) in Duitsland weinig bijval met zijn voornemen een film over de coup te maken. Volgens de gangbare opvatting kon een Amerikaanse film met Duitse soldaten nooit geloofwaardig zijn. Dat de rol van couppleger Claus Schenk graaf Von Stauffenberg zou worden vertolkt door Tom Cruise wekte bange vermoedens.

De scepsis werd gevoed door Cruises hoedanigheid als ambassadeur van de Scientology Kerk – die in Duitsland als sekte wordt aangemerkt. Een man die zich zo laat misleiden, kan geen gestalte geven aan een vrijheidsstrijder, zo heette het.

Duiters
Het probleem zat nog dieper. De Duitsers waren het er pas net over eens dat Von Stauffenberg eigenlijk wel deugde – zij het dat tot op de dag van vandaag zijn ‘democratische gezindheid’ in twijfel wordt getrokken. Tot in de jaren zeventig werd hij door velen nog als landverrader beschouwd.

Scholen mochten niet naar hem worden vernoemd. Weduwen van de samenzweerders ontvingen geen staatspensioen. De uitspraken van het ‘Volksgerechtshof’, dat na 20 juli 1944 honderden doodvonnissen uitsprak, bleven formeel tot 1998 van kracht. Pas in 2004 dacht een meerderheid van de Duitsers positief over de mislukte tirannenmoord.

Niet geschikt
Als motief voor een Amerikaanse film werd deze gebeurtenis echter niet geschikt geacht. Daarvoor waren er te veel Duitse gevoeligheden aan verbonden. Von Stauffenberg herinnert de Duitsers eraan dat er een alternatief was voor de nazidictatuur, zei Johannes Tuchel, directeur van het Berlijnse museum van het Duits Verzet. Dat kunnen ze moeilijk onder ogen zien.

De producenten van Valkery – in Duitsland Operation Walküre genoemd – werden niet warm onthaald toen ze in de zomer van 2007 in Berlijn en Brandenburg opnamen kwamen maken. Zij mochten geen gebruik maken van sommige historische locaties, zoals de binnenplaats van de vroegere Wehrmacht-centrale waar Von Stauffenberg standrechtelijk werd geëxecuteerd.

Campagne
De komst van Tom Cruise werd aangegrepen voor een campagne tegen Scientology. In de pers verschenen schampere stukjes over vergrijpen tegen de historische werkelijkheid en over ongelukken op de set. Operation Walküre kón gewoon niet slagen.

Tegen deze achtergrond doen de eerste besprekingen van de film, die in Duitsland morgen in première gaat, opmerkelijk devoot en welwillend aan. In een interview in de Frankfurter Allgemeine Zeitung prees Stauffenberg-biograaf Peter Hoffmann draaiboekauteur Christopher McQuarrie om zijn begrip voor de gecompliceerde werkelijkheid.

Aan de motieven van Von Stauffenberg en zijn medestanders, die meer door morele verontwaardiging over het nationaal-socialisme werden gedreven dan door nationalisme, is volgens Hoffmann recht gedaan. Dezelfde krant schreef lovend over ‘Singers extreem nauwkeurige enscenering’ en de intensiteit van het spel van Tom Cruise.

Figuranten
Negatieve kritiek was er ook. Uiteraard. Zo beklaagde de voornoemde Johannes Tuchel zich er in Der Tagesspiegel over dat Von Stauffenberg de andere samenzweerders tot figuranten reduceert, en dat de film fictieve elementen bevat. Zo vraagt Tuchel zich af of Von Stauffenberg ooit zijn glazen oog – het gevolg van de verwondingen die hij in 1943 in Afrika opliep – tijdens een verhitte discussie in het glas van een aarzelende medecomplotteur heeft gesmeten.

Als ‘samenzweringsthriller’ is Operation Walküre echter geslaagd, gaf hij onwillig toe. Of de film bijdraagt aan de goede naam van Duitsland, waagde hij echter te betwijfelen. Daarvoor is Operation Walküre toch te veel Valkery. Amerikaans dus.

Tom Cruise (AFP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden