INTERVIEW

'Tolerantie is echt een poldermodel'

Zo'n coalitiekabinet is voor Russell Shorto een voorbeeld. 'Het kan eigenlijk niet maar het werkt wel. Zoiets is in Amerika onmogelijk.

Russel Shorto. Op 6 november spreekt hij in Groningen over de Amerikaanse vrijheidsrevolutie: The Elites and the Masses, the English and the Dutch in America's Founding. Beeld Jiri Buller

Historicus Russell Shorto (1959) heeft alleen tijd voor een vraaggesprek op Schiphol, onderweg naar huis in Amerika. Het is een passende locatie, aangezien het belangrijkste werk van Shorto (Nieuw Amsterdam) gaat over de wisselwerking tussen Nederland en Amerika - preciezer de Nederlandse invloed op de vroege Amerikaanse geschiedenis.

Volgende maand zal hij in zijn Van der Leeuw-lezing vertellen over zijn nieuwe boek, waarvoor het onderzoek in vol bedrijf is. Met ook nu een Nederlandse invalshoek. 'Ik wilde schrijven over de Amerikaanse vrijheidsrevolutie. Vooral een leesboek, zonder stelling. Er zijn al zoveel boeken die je vertellen wat je moet vinden van de Amerikaanse revolutie. Meestal gaat het over de namen die we allemaal kennen, de Jeffersons en de Washingtons. Maar een revolutie is ook een stichtingsmythe. Waarom geen boek dat de spiegel is van het Amerika dat we uiteindelijk zijn geworden? Dus ik heb zes hoofdpersonen gekozen, zes mensen met een heel verschillende achtergrond. Ze moesten uiteraard wel goed gedocumenteerd zijn. Zo kwam ik uit op een typische founding father, een Engelse aristocraat, een slaaf, een oorspronkelijke bewoner, indiaan dus, een vrouw wier vader aan de Britse kant bleef staan. En dan Abraham Yates, de sheriff van Albany, met een Engelse vader en een Nederlandse moeder, die Nederlands sprak en schreef.'

Zo belanden we in Nederland - de titel van de lezing is The Elites and the Masses, the English and the Dutch in America's Founding. 'Je hebt de Grote Mannen-theorie, die veronderstelt dat revolutionaire ideeën ontstonden in het hoofd van de elite. En dan is er de bottom-up-school, waarin het belang wordt onderstreept van de onrust onder boeren, stadsbewoners en dergelijke. Ik kwam uit bij Abraham Yates (1724 - 1796), die eigenlijk niet in een categorie past. Zijn moeder was Catelyntje Winne, van Nederlandse komaf dus, zijn vader heette Christoffel Yates en was smid. Hij woonde in Albany, een voormalige -Nederlandse kolonie op ruim 200 kilometer van New York, werkte als schoenmaker maar wel een schoenmaker die wetboeken las. Hij las ook de liberale filosoof John Locke. Hij was een soort proletarische revolutionair. In Engeland zou je hem een aanhanger van de whig-ideologie noemen, dat was de partij die meer parlement en minder monarchie wilde. Dus meer democratie. En hij gebruikte de Nederlandse opstand tegen Spanje als model om de rebellie tegen de Britten te rechtvaardigen.'

Russell Shorto
33ste Van der Leeuwlezing

Russell Shorto houdt vrijdag 6¿november om 16.30¿uur in de Martinikerk van Groningen de 33ste Van der Leeuwlezing. Coreferent is Hans Renner, emeritus hoogleraar Midden- en Oost-Europese geschiedenis. De lezing is een initiatief van de stad, provincie, Rijksuniversiteit, Hanzehogeschool en UMC Groningen, de Martinikerk en de Volkskrant.

Gratis kaarten zijn te bestellen op vanderleeuwlezing.nl

Revolutionaire schoenmaker

Abraham Yates hoorde niet bij de beroemde grondleggers van de Amerikaanse democratie. Hoe vind je zo iemand? Shorto kwam zijn revolutionaire schoenmaker tegen in het zogeheten New Netherlands Project, een onderzoeksgroep in Albany die al sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw bezig is een Nederlandstalig archief in het Engels te vertalen. Ook zijn boek over de geschiedenis van Manhattan, The Island at the Center of the World (2004) had zijn oorsprong in dat archief. Daarin vertelde Shorto niet de officiële versie van de Engelse founding fathers die de grondslag legden voor de Verenigde Staten. Hij schraapte de oppervlakte weg en vond daaronder het verhaal van de veertig jaar dat New York een Nederlandse kolonie was geweest. Ook in dat boek koos hij niet de 17de-eeuwse BN'er Peter Stuyvesant als hoofdfiguur, die Nieuw Nederland in 1664 overgaf aan de Britten. Shorto's held was iemand van een onbekender garnituur, de uit Leiden afkomstige advocaat Adriaen van der Donck. Net als Yates was hij een dwarse liberaal die in botsing kwam met het bevoegd gezag - Stuyvesant in zijn geval.

'Na mijn boek over Manhattan heb ik contact gehouden met de onderzoeksgroep in Albany. Ik ben voor dit boek een eeuw vooruitgegaan in de tijd, en stuitte daar op Abraham Yates. Hij heeft enorm veel geschreven, en we hebben daar ook nog veel van over. Hij sprak Nederlands, ik heb het idee dat zijn vroege schrijfsels in het Nederlands zijn, en dat hij later naar het Engels is geswitcht. Dat is een mooie spiegel van de ontwikkeling in Albany. In 1750 was het een vergeten uithoek, de meeste mensen spraken er nog Nederlands. De huizen hadden er Nederlandse gevels, maar met het vaderland was er niet veel contact meer.

'Toen begon in 1750 de zevenjarige oorlog waarin de Britten oprukten tegen de Fransen, die verder in het binnenland zaten. Albany werd de Britse uitvalsbasis met duizenden soldaten. Yates was de sheriff, hij was iemand die slecht met autoriteit overweg kon. Dus hij raakte al snel in conflict met de Britten en betwistte hun het recht om gezag uit te oefenen. Hij diende klachten in tegen het leger, met als argument de individuele rechten. Hij maakte gebruik van Engelse denkers; in hoeverre hij precies zijn argumenten ontleende aan de Nederlandse traditie, ben ik nu aan het uitzoeken.'

Opstand tegen Spanje

'Onder de papieren van Yates is een ongepubliceerde geschiedenis van New York. Hij scheef die in 1776, het jaar van de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring. Het is niet helemaal duidelijk waarom, maar het ligt voor de hand te denken als rechtvaardiging van de opstand tegen de Britten. Hij bepleit zijn zaak als een advocaat, vandaar de lange aanloop die hij neemt. Hij kent ook de Nederlandse geschiedenis en hij begint met de opstand tegen Spanje, met Karel de Vijfde; de helft van zijn boek gaat over de Nederlandse geschiedenis! Dan komt hij bij de Nederlandse kolonie en het recht om grond te kopen van de indianen. Het is een frusterend document, omdat begin en eind ontbreken en dus ook de uitleg wat het doel ervan is. We hebben alleen het middelste deel; het is ook nooit gepubliceerd.

Shorto's boek over de Nederlandse wortels van Manhattan werd een onverwachte bestseller. De fascinatie voor het pragmatische Nederlandse vrijheidsdenken bleef. Hij schreef over de Franse filosoof Descartes, zoon van de Franse verlichting die alleen in Nederland kon publiceren en hier twintig jaar woonde. Shorto woonde van 2008 tot 2013 in Nederland, als directeur van het John Adams Institute. In die tijd schreef hij een lyrische geschiedenis van Amsterdam, waarnaar in zijn ogen de hele geschiedenis van het liberalisme, zowel het economische liberalisme als het vrijzinnige gedachtengoed, kan worden teruggeleid. Tot en met het gedogen van wat eigenlijk verboden is, van drugsgebruik tot prostitutie. Hoe moeten we zijn jongste telg, Abraham Yates, in deze geschiedenis plaatsen?

'In mijn boek over Manhattan ging het over het Nederlandse pragmatisme tegenover het ideeëngoed van de Engelse religieuze hardliners. De Amerikaanse erfenis is de combinatie van die twee. Eerlijk gezegd zou ik niet een-twee-drie weten hoe Yates daarin past. Hij was immers een uitgesproken voorstander van het recht op rebellie. Zo je wilt, kun je dat met tolerantie in verband brengen; Willem de Zwijger eiste godsdienstvrijheid, tolerantie dus, en van daaruit het recht op opstand tegen de Spaanse koning. John Adams, de eerste ambassadeur van de VS in Nederland, schreef in 1782 dat de Amerikaanse revolutie een exacte kopie was van de Nederlandse. En ook Yates vond dat we het recht hebben te leven zoals we willen, en dat er geen andere keus was dan in opstand te komen.'

Shorto aarzelt over wijze lessen voor het hier en nu, hij vertelt immers liever een verhaal. Zijn grote voorbeeld is de befaamde Amerikaanse historica Barbara Tuchman, het voorbeeld voor iedereen die van spannende geschiedenis houdt, met hoofdfiguren van vlees en bloed. Ook thematisch ging Tuchman hem voor - ze schreef haar The First Salute over het kleine Nederland dat in 1776 op de Antillen een Amerikaans schip als eerste officieel begroette met kanonschoten en zodoende de onafhankelijkheid van de VS symbolisch erkende.

Meer dan tien jaar is Shorto nu al bezig met historische thema's die allemaal rond tolerantie, gedogen en Nederlands liberalisme cirkelen. Hij was deze dagen in Nederland ter gelegenheid van de heropening van het museum annex schuilkerk Ons' Lieve Heer op Solder. Katholieken konden hier hun geloof belijden, ook al mocht dat officieel niet. Het was de 17de-eeuwse variant van de voordeur en de achterdeur. 'Religie is niet uitsluitend katholicisme of calvinisme. Daar zitten zoveel grijstinten tussen. Dat laat tolerantie zien. Soms wordt wel gedacht dat gedogen een groot ideaal was, dat de Hollanders zo verschrikkelijk wijs waren. Dat was niet zo, zoals tolerantie ook geen onverschilligheid is, zoals Nederlanders zelf geneigd zijn te zeggen.'

Samen een dijk bouwen

'Tolerantie is echt het poldermodel. Samen een dijk bouwen en voor het onderhoud gezamenlijk de verantwoordelijkheid dragen. Zo'n coalitie van Rutte is voor mij het voorbeeld. Het kan eigenlijk niet maar het werkt wel. Zoiets is in Amerika onmogelijk, Democraten en Republikeinen samen. Maar hier werkt het nog steeds. Het is wel duidelijk dat het stelsel onder druk staat. Met de zeer snelle immigratie blijkt hoe nauw de poldersamenleving luistert. Dat is voor immigranten moeilijk te begrijpen. Zoals Alexander Rinnooy Kan tegen me zei, dit is een high trust-samenleving. Als er plotseling allerlei mensen komen die de geschiedenis en de achtergrond niet kennen, dan geeft dat veel stress in een systeem dat al eeuwenlang bestaat. Waar blijft de trust dan? Dat is waar we nu zijn - maar het houdt nog altijd stand.'

Vijf jaar werkte en woonde hij hier, en was hij bewonderaar van de Nederlandse tolerantie. Het waren ook jaren waarin Geert Wilders met zijn PVV de trom roerde, korte tijd een kabinet gedoogde en de Nederlandse politiek allengs in permanente opwinding verkeerde. Maar teleurgesteld, nee dat was Shorto niet.

'Je probeert als vreemdeling te begrijpen wat hier gebeurt. En vaak denk je, ik begrijp het toch niet helemaal. Dit is een systeem dat langdurig is gerijpt, een mentaliteit, dat verandert niet zo snel. Als ik teleurgesteld ben, dan is het in Amerika, the American way. Na de moord op Theo van Gogh is er hier niet echt iets kapotgegaan. Terwijl de VS een lange geschiedenis met raciale conflicten heeft, en je zou denken daardoor een paar stappen vooruit is. Maar de laatste twee jaar, met alle botsingen tussen zwart en blank - misschien is het dom, maar we blijken nog helemaal niet zover als ik dacht dat we waren.'

Russell Shorto is een Amerikaanse historicus. Hij publiceerde onder meer Nieuw Amsterdam - Eiland in het hart van de wereld (2004), De botten van Descartes (2008) en Amsterdam - Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld (2013).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden