Tol continu

Er zijn van die acteurs die een constante factor zijn. Neem Henriëtte Tol, net klaar met De Huisvrouwmonologen, bezig met een nieuw seizoen Bloedverwanten en vanaf donderdag te zien in The Normal Heart. 'Ik heb niet te klagen over werk. Nooit gehad ook.'

Nee, ze neemt ervaringen uit haar privéleven niet mee het toneel op. Dat is niet nodig. Actrice Henriëtte Tol heeft een ambachtelijke opvatting over haar werk. 'Ik ga ervan uit dat je in aanleg alles in je hebt waarmee je een rol professioneel kunt invullen. Je probeert allerlei dingen uit, buiten je persoonlijke ervaringen. Het is gewoon een kwestie van hard werken.'


Maar bij de eerste lezing van The Normal Heart vlogen haar gedachten toch even naar die heftige tijd in de jaren tachtig. Het deels autobiografische toneelstuk van de Amerikaan Larry Kramer gaat over de verwarrende, angstige periode na uitbreken van een dodelijke epidemie die pas later als aids werd herkend.


'Ik kom uit de hippietijd', zegt Tol, 'uit de bloeiperiode van de flowerpower. Het was toen: alles-is-liefde, iedereen omarmen, vrijheid-blijheid. Opeens verschenen er artikelen in de krant over een geheimzinnige ziekte waaraan mensen doodgingen. Je zou het misschien wel van zoenen kunnen krijgen, of van handen schudden, of door uit hetzelfde glas te drinken.


'Er ontstond een grote angst. De angst dat je van iets moois als vrijen, iets moois als liefhebben, dood kon gaan. Na verloop van tijd werden ook mensen ziek in mijn omgeving. Het gebeurde dat ik iemand een tijdje niet had gezien en dan enorm schrok: o Jezus, hij heeft het ook! Ik heb vrienden en kennissen verloren aan de epidemie. Het was een heel, heel treurige tijd.'


The Normal Heart gaat over een groep homoactivisten in New York die vecht voor erkenning van de ziekte in een establishment dat weigert begrip te tonen. Ze vinden een bondgenoot in de arts Emma Brookner, die door polio aan een rolstoel is gebonden. Henriëtte Tol (60) heeft de enige vrouwelijke rol naast zeven mannen. Tijdens een doorloop van het stuk, dat donderdag in première gaat, blijkt Tol een strijdvaardige, rationele dokter Brookner neer te zetten.


Het is een drukke zomer voor de actrice. In juni rondde ze De Huisvrouwmonologen af, een succesvolle komedie geschreven door Sylvia Witteman. Direct erna begon ze aan de repetities voor The Normal Heart, tegelijkertijd lopen opnamen voor het derde seizoen Bloedverwanten, het familiedrama van de AVRO. Tol speelt hierin Esther de Winter: moederkloek, regelaar, bemoeial.


Zowel op toneel als voor de camera speel je vaak een sterke vrouw. Word je hierop gecast?

'Ik hoop dat ik gecast word op m'n talent, maar het zijn wel vaak sterke vrouwen die ik speel. Maar ook sterke vrouwen hebben zwakke kanten. Kun jij toneelpersonages noemen die alleen zwak zijn? Underdogs?'


Of twijfelende vrouwen.

'Esther de Winter in de tv-serie Bloedverwanten is zo'n vrouw die 's ochtends een tijdje op de rand van haar bed zit om de boel bij elkaar te rapen. Ze is iemand die denkt: 'Kom, we gaan er wat van maken vandaag. Als niemand het voor je doet, moet je het zelf maar doen.' Het is een heel ander soort kracht dan die van Emma Brookner. Emma, een personage gebaseerd op een bestaand persoon, kreeg polio, een paar maanden voordat het reddende Salkvaccin werd uitgevonden. Ze heeft haar tragedie omgebogen in vechtlust. Dat bepaalt mede haar gedrevenheid tijdens het begin van de aidsepidemie. Emma ziet dat de tijd dringt. Ze wil dat er snel een oplossing komt en gaat recht op haar doel af.'


In hoeverre vul jij zelf je personages in?

'Begin jaren negentig heb ik een seizoen in Goede Tijden Slechte Tijden gespeeld. Een half jaar lang moest de verhaallijn worden gevolgd zoals die in het script stond. Ik was daarin een vrouw met als enige recht het aanrecht. Helemaal niet interessant om te spelen: 'Zal ik nog een boterhammetje smeren? Wat wil je d'r op?!' Terwijl je weet dat het interessanter kan. Ik vond het een sport mezelf opdrachten te geven voor de scènes waarin het verhaal even meer centraal staat dan het personage. Niet in de val trappen van: 'het is toch een scènetje van niks', maar jezelf scherp houden. Ik probeerde van juist die kleine scènes een uitdaging te maken. Na een half jaar zijn ze die rol op mij gaan schrijven. Toen ik vertrok, had ik de langste monoloog uit GTST tot die tijd gehad.'


In de RTL-serie Westenwind speelde je zes seizoenen Conny de Graaf, een vrouw die een scheepswerf runt. Ook geen doetje.

'Conny de Graaf ging vechten door omstandigheden: haar man werd ziek. Het zegt iets over wat er in de mens kan bovenkomen als de omstandigheden veranderen. Onvoorziene dingen kunnen soms eigenschappen aan het licht brengen waarvan je niet wist dat je ze in je had.'


Hoe kies je je stukken?

'Soms krijg ik een kant-en-klaar stuk aangeboden en zeg ik na lezing meteen volmondig ja. Dat gebeurde bij The Normal Heart bijvoorbeeld. Dat stuk is zó af, maar dan ga je met z'n allen het avontuur tegemoet om het zo goed mogelijk tot leven te brengen.


'Wat ik ook erg leuk vind is als iemand met een goed idee aankomt dat nog niet is uitgewerkt, zoals bij De Huisvrouwmonologen. Het belangrijkste is dat je het doet met mensen die er net zo instaan als jij, die het gevoel hebben: we gaan op ontdekkingsreis. In De Huisvrouwmonologen stond ik met twee fijne vrouwen op het toneel en nu in The Normal Heart met zeven kanjers van mannen.'


Nooit eerder stond je met zeven jongere mannelijke collega's op het podium.

'Ik ging in mijn jeugd naar de vrije school toen de vrije school nog niet zo populair was.


'Halverwege het schooljaar kwam ik binnen, in een heel klein klasje met alleen jongens. Die hadden al een club gevormd met elkaar. Ik heb mijn plek echt moeten veroveren, maar daarna was ik één van hen, één van de jongens. Ik heb dat altijd bij me gehouden. Ik ben ook niet zo'n type dat in gezelschap van mannen opeens heel vrouwelijk gaat zitten doen.'


Je komt uit een kunstenaarsgezin uit het Noord-Hollandse Bergen.

'Mijn ouders waren heel nuchter, dat is altijd handig. Ik mocht vaak mee naar de schouwburg in Amsterdam en naar De Zwarte Schuur in Bergen, een theatertje voor kleine producties.


'Toen ik op mijn 11de liet weten dat ik toneelspeelster wilde worden, vonden mijn ouders het goed. Maar ze zeiden er wel bij dat het misschien handig was ook een plan B te maken, omdat het kunstenaarsbestaan best moeilijk is. Het was voor mijn vader in het begin ook ingewikkeld om te leven van zijn schilderkunst.'


Hebben je ouders je succes nog kunnen meemaken?

'Ze leven nog. Ze wonen in het Rosa Spierhuis, een verzorgingshuis voor kunstenaars in Laren. Laatst hebben ze nog De Huisvrouwmonologen gezien in het Singer. Iedere maand zijn er wel voorstellingen of muziekuitvoeringen in het Rosa Spierhuis en er wordt het hele jaar door geëxposeerd. Ik ben ambassadrice van het huis omdat ik het belangrijk vind dat er een woongelegenheid bestaat voor kunstenaars op leeftijd. Mensen die hun hele leven uitvoerend kunstenaar zijn geweest maar die nu op een leeftijd zijn dat het moeizamer gaat, blijven zo toch gevoed met cultuur. Prachtig is dat.'


Je hebt in tegenstelling tot veel ouder wordende actrices niet te klagen over werk.

'Nee zeker niet, nooit gehad ook. Volgend seizoen sta ik in het toneelstuk Liefde Half Om Half van Alan Ayckbourn, net als The Normal Heart geregisseerd door Job Gosschalk. Ik ben ook al bezig met iets voor over twee jaar. Nu maar hopen dat alles doorgaat. Je weet het niet met al die bezuinigingen. Het ergste ervan vind ik nog dat net gedaan wordt of we overbodig zijn als cultuursector.


'Ik las laatst het interview in de Volkskrant met de filosoof Alain de Botton. Hij legt heel goed uit dat kunst belangrijk is omdat het emoties teweeg kan brengen. Kunst biedt troost. Daarom moet kunst op scholen. Daarom moet kunst in bejaardenhuizen. Het erge is: alles wat zo rigoureus wordt geschrapt, komt niet meer terug. Al die knowhow, al die ervaring van regisseurs, acteurs... Maar ook visagie, kostuums et cetera: het gaat verloren. Dat geldt niet alleen voor het theater maar ook voor tv. Alleen de kijkcijfers lijken nog te tellen.'


Die zijn niet belangrijk?

'Niet alleen. Diversiteit is ook belangrijk. Er moeten ook dingen zijn voor een klein publiek. We hebben voorlopers nodig.'


Je staat zelf vaak in grote publieksvoorstellingen, producties voor een breed publiek. Zou je niet eens in een stuk van Shakespeare of Tsjechov willen spelen?

'Ja, zeker wel. Maar Shakespeare of Tsjechov worden ook gebracht als grote publieksvoorstellingen. Kijk maar naar Den Haag of Amsterdam.'


Ik bedoel in een klassiek stuk.

'Wat is klassiek tegenwoordig? Vroeger kreeg je de Drie Zusters of Hamlet integraal. Maar nu worden zulke stukken vaak bewerkt om de zeggingskracht ervan naar deze tijd te vertalen. Trouwens, zo'n stuk van Ayckbourn uit 1969 zou je ook al een klassieker kunnen noemen.'


Welke rol zou je nog wel eens willen spelen?

'Ik ben blij dat ik dat niet weet. Er is nog zo veel. Stel je wilt heel graag bepaalde rollen en het komt er niet van: treurigmakend is dat. Wie weet wordt de mooiste rol op dit moment geschreven.'


The Normal Heart wordt van 30/7 t/m 11/8 in het DeLaMar Theater in Amsterdam gespeeld. delamar.nl





CV Henriëtte Tol


1953 geboren in Alkmaar


1974 afgestudeerd aan de toneelschool in Amsterdam.


1974- verbonden aan Toneelgroep 1985Centrum, daarna freelance.


films: onder meer Een vlucht regenwulpen, De stilte rond Christine M., Gebroken spiegels, Een dubbeltje te weinig.


Tv: onder meer Westenwind, Keyzer en De Boer Advocaten en Bloedverwanten.


Theater: onder meer Calendar Girls, Spring Awakening (winnaar John Kraaijkamp Musical Award, beste vrouwelijke bijrol), De Huisvrouwmonologen en The Normal Heart.


Henriëtte Tol is getrouwd en heeft een dochter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden