Toga verdrong mantel en bef

Tot in de negentiende eeuw gingen de dominees in Nederland gekleed in 'mantel en bef'. Hun kleding bestond uit een mantel, een bef en een kuitbroek....

HAN VAN GESSEL

'Dit proces is in geen enkel kerkgenootschap zonder discussie verlopen', schrijft de Amstelveense dominee M.J. Aalders in zijn bijdrage aan de bundel Predikant in Nederland (1800 tot heden). De bundel vormt het vijfde jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme na 1800 (Kok; ¿ 39,90), dat mede met het oog op de tentoonstelling in Utrecht geheel is gewijd aan de rol van de dominee in de Nederlandse samenleving.

Aalders laat zien hoe maatschappelijke veranderingen hebben geleid tot het verdwijnen van mantel en bef. Aan het begin van de negentiende eeuw was de gildedracht nog vrij algemeen: de kleding weerspiegelde iemands beroep of publiek functioneren; aan het eind van de eeuw was de kleding vooral een expressiemiddel van de individuele persoonlijkheid. Daarnaast veranderde de plaats van de Hervormde Kerk in de samenleving: van een bevoorrechte kerk tot een van vele kerkgenootschappen.

Mantel en bef golden oorspronkelijk als specifieke kledij van de deftige burgerij. Toen de dominees deze kleding gingen dragen, werd die al snel gezien als hun ambtsgewaad. In de Bataafse tijd, aan het eind van de achttiende eeuw, toen de bezem door de Nederlandse standenmaatschappij werd gehaald, bepaalde de pas ingestelde Nationale Vergadering dat het uit moest zijn met de speciale onderscheidingstekenen van 'Kerkelyke Beampten, van welke eene Gezindheid' buiten hun kerkgebouwen. Deze verordening werd niet al te streng gecontroleerd, maar de toon was gezet. In navolging van Duitsland kwam de meer democratische toga in zwang. Opmerkelijk is dat het platteland eerder de nieuwe tijd inging dan de stad. 'Daarbij speelden standsoverwegingen waarschijnlijk een belangrijke rol', aldus Aalders. 'Een plattelandspredikant die zich mantel en bef aanschafte, werd rond 1796 al snel beschuldigd van hoogmoed.'

HvG

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden