Nieuws

Toezichtsraad: Zwarte Piet is raciaal stereotype en wordt terecht geweerd van Facebook en Instagram

Het weren van beelden van Zwarte Piet past in het beleid van Facebook om racistische blackface-stereotypen op zijn platforms tegen te gaan. Dat oordeelt een externe raad bij wie gebruikers en Facebook zelf kunnen toetsen of iets terecht wordt verwijderd of niet.

Sinterklaas en roetveegpieten tijdens de intocht in Rotterdam in 2018. Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht
Sinterklaas en roetveegpieten tijdens de intocht in Rotterdam in 2018.Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

In december 2020 werd een video verwijderd door Facebook van een sinterklaasintocht waarin een zwarte piet te zien was. Een gebruiker had die beslissing aangevochten bij de toezichtsraad, die officieel Oversight Board heet. Die raad oordeelt nu dat het tonen van Zwarte Piet in strijd is met het beleid van Facebook om geen beelden toe te staan van racistische blackface-karikaturen.

De raad erkent dat voor ‘veel Nederlanders’ zonder racistische motieven Zwarte Piet symbool is van een culturele traditie, maar dat de figuur zelf een discriminerend stereotype is. Een meerderheid van de raad, waarin overigens geen Nederlanders zitten, vindt dat het laten staan van dit soort beelden beledigt en bijdraagt aan een onveilige omgeving voor zwarte mensen. Daarmee is de video terecht verwijderd.

Daar voegt de raad een terzijde aan toe. Een minderheid vindt dat specifiek een video van een sinterklaasintocht niet direct gelinkt kan worden aan het bewust discrimineren en beledigen van mensen op basis van hun huidskleur. En, stelt de uitspraak, het beleid van Facebook om een stem te kunnen geven aan welke minderheid dan ook, betekent ook dat er soms iets blijft staan dat voor anderen aanstootgevend is.

Dat deze video de regels van Facebook op het gebied van haatzaaien overtrad vanwege een blackface-karikatuur, had daarom beter aan de gebruiker die de video plaatste moeten worden verteld, stelt de Oversight Board in een begeleidend advies.

‘Hooggerechtshof’

Sinds mei vorig jaar kunnen zowel gebruikers als Facebook zelf beslissingen om iets van het platform te weren voorleggen aan de Oversight Board. Dat is een organisatie van twintig mensen met een achtergrond in juridische beroepen, mensenrechtenwerk of in de journalistiek. De raad weegt zo’n verwijdering opnieuw en besluit of verwijdering terecht was. De bedoeling is dat de raad onafhankelijk van Facebook opereert, hoewel het orgaan wel wordt gefinancierd door het bedrijf. Omdat de manier waarop oordelen bij de raad worden getoetst iets wegheeft van een juridische procedure, kreeg de raad al snel de naam ‘Facebooks Hooggerechtshof’.

Facebook besteedt sinds mei vorig jaar op die manier de ultieme beslissing of iets terecht is verwijderd of niet uit aan deze raad, omdat het zelf niet wereldwijd wil bepalen wat wel en niet mag. Critici vinden dat het platform daarmee niet veel meer dan een bureaucratische laag van moderatie heeft opgebouwd, en wijzen erop dat de opdracht van de Oversight Board vrijwel onhaalbaar is. Het is voor een groep van twintig mensen onmogelijk, zeggen zij, om volledig te begrijpen wat de regionale gevoeligheden rond een onderwerp zijn - zo zit er niemand uit Nederland in de raad. Hoe vertegenwoordig je dan in het voorbeeld van Zwarte Piet mensen die vinden dat het een onschuldige traditie is in plaats van een racistische karikatuur?

Amerikaanse kijk

Universitair hoofddocent culturele diversiteit Hans Siebers van de Universiteit Tilburg noemt het oordeel om die reden ‘verbijsterend’. ‘Het oordeel van deze raad weerspiegelt een Amerikaanse kijk op de wereld waarin het normaal wordt gevonden om mensen ‘zwart’ of ‘wit’ te noemen. Je kunt Zwarte Piet alleen als een raciale karikatuur zien als je zelf in raciale termen denkt, zoals de actievoerders van Kick Out Zwarte Piet. Het bevorderen van het denken in termen van ‘rassen’, zoals de actievoerders doen, vormt de eerste stap op weg naar racisme. Het is jammer dat de raad hierin meegaat.’

Arno Lodder, hoogleraar internetrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, zegt dat de intenties achter het tonen van Zwarte Piet misschien niet racistisch zullen zijn, maar dat het niet alleen gaat om of de raad een lokale traditie goed begrijpt. ‘Ze opereert over de hele wereld, en buiten Nederland is er niemand die zou begrijpen dat je Zwarte Piet zou laten staan.’ Lodder vindt het goed dat er nu een mogelijkheid is om nog iets aan de beslissingen van Facebook te doen - die ontbrak eerder.

De raad werd bij een groter publiek bekend toen Facebook zelf de beslissing over het verbannen van Donald Trump voorlegde. De toen zittende president van de Verenigde Staten werd in januari verbannen nadat hij Facebook als megafoon had gebruikt voor zijn ongefundeerde bewering dat verkiezingswinst hem ontnomen was. Een woedende meute bestormde daarna het Capitool in Washington.

In het geval van Zwarte Piet wilde een gebruiker het oordeel over de video laten toetsen. Beslissingen van de raad zijn bindend.

Podcast: De rechters van Facebook bepalen wat jij ziet

Sinds kort heeft Facebook de Oversight Board, een soort groep van opperrechters die beslist over dit soort kwesties. Maar wie zitten daarin? En hoe werken ze? Techredacteur Pieter Sabel en hoogleraar en Waag-directeur Marleen Stikker over misschien wel de machtigste rechters ooit benoemd, de Oversight Board van Facebook, in Ondertussen in de kosmos, de podcast van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden