Toevalstreffer

IDFA opent met een film van John Appel, over de slachtpartij die Anders Breivik aanrichtte op het eiland Utøya. De documentairemaker ging op zoek naar de rol van toeval bij zo'n grote ramp.

Een ramp van enige omvang, liefst niet te ver uit de buurt. Daarop zat John Appel (54) te wachten, in de zomer van 2011. Het Filmfonds had de eerste financieringsaanvraag voor zijn nieuwe documentaireproject Wrong Time Wrong Place goedgekeurd. De Nederlandse filmer (bekend van de Hazes-docu Zij gelooft in mij en The Player, over de goklust van zijn vader) wilde vastleggen hoe toevallige, ogenschijnlijk triviale omstandigheden een rol spelen bij een calamiteit, en bepalen wie net wel overleeft, of wie niet. 'Het had in principe elk groot drama kunnen zijn. Het omslaan van het cruiseschip Costa Concordia, of - kort daarvoor - het neerstorten van een vliegtuig met een vrijwel compleet Russisch ijshockeyteam aan boord. De schietpartij in Alphen aan den Rijn zou ik zeker hebben uitgekozen, maar die voltrok zich voor ik mijn plan had opgesteld. Een vereiste was dat ik er middenin kon stappen, snel ter plekke kon zijn. Voor hetzelfde geld had ik nu nog zitten te wachten.'


Op 22 juli, twee weken nadat het Filmfonds het project had goedgekeurd, bezocht Anders Breivik de Noorse regeringswijk om vervolgens de boot te nemen naar het eilandje Utøya. Appel heeft nog even geaarzeld. 'Dit is te groot, dacht ik. Te dramatisch, te veel doden, te veel kinderen. Te veel wereldpers ook. Eerlijk gezegd overviel het me: zo snel al een ramp. Uiteindelijk ben ik toch naar Noorwegen gegaan, en wat ik aantrof paste binnen mijn plan.'


Zeven jaar geleden speelde hij al met de gedachte om op soortgelijke wijze een film te maken over een winkeldiefstal of een verkeersongeval, 'iets lokaals', en het sneeuwbaleffect van zo'n kleine dramatische gebeurtenis minutieus te documenteren, direct vanaf het begin. 'De fondsen die ik aanschreef, vonden het te onzeker.' De toevalsfactor is een terugkerend element in zijn oeuvre, en werkwijze. 'Ik moet filmend van het een in het ander kunnen rollen, soms ook lukraak. Voor Sprekend Nederland (2003) filmde ik eens een maand lang willekeurig gekozen sprekers op bruiloften, partijen en begrafenissen. Ik trof veel onderhuids drama, vooral tussen de regels door, waaruit ik een portret van Nederland in veertien toespraken kon construeren. Maar zo'n opzet kan ook heel makkelijk mislukken.'


Wrong Time Wrong Place opent woensdag het 25ste International Documentary Festival Amsterdam, en wordt tegelijkertijd in 25 bioscopen in het land vertoond. In de film komen slachtoffers en getuigen van Breiviks aanslagen aan het woord, zoals drie bezoekers van het zomerkamp voor jonge socialisten op Utøya, die ervoor kozen zich gezamenlijk te verschuilen in een toilethokje. 'Ze hebben de schietpartij alleen maar gehoord, niet gezien. Aan de andere kant van de deur, in een soort grote kantine, liep Breivik schietend rond. Hij had ze elk moment kunnen ontdekken.'


De enige jongen in het hokje, Hakon, was pas met het laatste pontje naar het eiland gevaren, samen met de als politieagent verklede en zwaar bewapende Breivik. Op het toilet realiseerde Hakon zich niet dat die politieman de schutter was, zelfs al was hem eerder op de boot opgevallen dat 'die er wel wat vreemd uitzag'. Een andere inzittende van het hokje was een jonge vrouw uit Oeganda, een internationale uitwisselinggast, die zwanger was op het moment van de aanslag. Appel vond haar pas na een lange, aanvankelijk vruchteloze speurtocht met behulp van researchers in Oeganda. Ze bleek asiel te hebben aangevraagd in Nederland, en woonde inmiddels in een asielzoekerscentrum in Goes. 'Een paar dagen nadat ik haar had gevonden en gefilmd, kreeg ze haar kind.'


Lang niet iedereen wilde zomaar meewerken. Vooral na de eerste weken, waarin de slachtoffers werden overspoeld met mediaverzoeken, gingen veel deuren dicht. 'Al hielp het wel als ik eenmaal kon uitleggen dat ik geen gewone reconstructiefilm wilde maken, en niet op zoek was naar sensatie.' Veel sporen liepen ook dood. 'De nieren van een neergeschoten jongen, die in het ziekenhuis overleed, zijn naar een ander gegaan. Dat verhaal vond ik interessant voor mijn film. Ik weet dat het klopt, al willen de autoriteiten het niet bevestigen. En niemand wilde mij met de ontvanger van de nieren in contact brengen, of met diens familie.'


Appels fascinaties doen wel wat denken aan die van schrijver Leon de Winter, die in zijn deels met werkelijk bestaande figuren gevulde 'what if'-roman VSV (2012) organen overhevelt van het ene personage naar het andere, en eerder in God's Gym (2002) al eens iemand minutieus de oorzaak van een schijnbaar toevallig verkeersongeluk liet uitpluizen. 'Dat klopt, en ik heb ook wel wat van hem gelezen. Maar ik denk dan eerder aan Bob den Uyl, die vaak schreef over toeval: hoe hij soms expres op het perron een trein voorbij liet gaan, omdat die zou verongelukken. En als dat dan niet gebeurde, bevestigde dat evengoed zijn theorie, want dan had het feit dat hij niet was ingestapt de loop der dingen waarschijnlijk nét iets veranderd. Een belachelijke theorie natuurlijk, maar het heeft mijn denken wel beïnvloed. Soms neem je een irrationele beslissing: je doet iets altijd zo, en dan op die ene dag niet. Dat is iets goeds, denk ik. Om af en toe op je intuïtie af te gaan, en niet alles in het leven te plannen.'


Filmen op Utøya ging vrij makkelijk. 'Het is een heel mooi eilandje, idyllisch. Zo'n 400 bij 300 meter. Niet uniek, het stikt van zulke eilandjes in Noorwegen. Ik vroeg aan mensen die bootjes verhuurden: kan ik zomaar naar Utøya? Ga je gang, zeiden ze. Alleen: wij brengen je niet, waarmee ze aangaven het niet gepast te vinden, zo kort na de aanslag. Ik heb gewacht tot afgelopen mei, tot een getuige uit mijn film zelf zei dat ze terugwilde.'


De suggestie dat hij anders toch ook wel op het eiland was gaan filmen, werpt Appel resoluut van de hand. 'Oh nee, nee nee, absoluut niet. Zo film ik niet, het móet uit de personen zelf komen.'


Bij Breivik, die slechts heel kort is te zien in de film, blijft Appel zo ver mogelijk vandaan. 'Ik vond het niet ethisch ten opzichte van de slachtoffers om me te verdiepen in het toeval in zijn leven, of hoe het lot hem uiteindelijk tot dit alles heeft gebracht. Nog los van het feit of het mij zou lukken daar iets nieuws over te ontdekken. Hij wordt ook niet bij naam genoemd in de film. Hij is de veroorzaker, de duivel, de bom, het vliegtuig dat verongelukt. Voor mij is hij iets abstracts. Ik heb de documentaire van de BBC over hem wel gezien, maar zijn gedachtengoed of beweegredenen interesseren me niet zo.'


Veel interessanter vond hij de rol van een jonge vrachtwagenchauffeur, die op de dag van de aanslagen tegen een vangrails reed en over de kop sloeg, en zo een lange file veroorzaakte. 'Breivik was verlaat door die file. Daardoor zijn er bij zijn bomaanslag in Oslo vermoedelijk minder slachtoffers gevallen. Hij wilde eigenlijk ook al veel eerder op het eiland arriveren, maar nam noodgedwongen de laatste boot.' De chauffeur, een Noor van Marokkaanse afkomst, wist niet van zijn aandeel in de loop der dingen, tot Appel hem benaderde. 'Toen ik zei dat ik met mijn film de rol van het toeval onderzocht, wilde hij niet meer meedoen, helaas. Het was de wil van God, zei hij, van Allah. Geen toeval. Ik heb alles geprobeerd om hem over te halen, maar het lukte niet.'


Wrong Time Wrong Place begint en eindigt met beeld van jonge Noren die het lot tarten en basejumpen in een soort vliegpak - een niche voor de durfals onder de durfals. Ze storten zich niet als gebruikelijk loodrecht naar beneden, maar scheren op de thermiek langs rotsen en suizen door kloven, als opgevoerde vogels. Gefilmd in volle vaart, door op het hoofd van de springers bevestigde camera's. 'Ongelooflijk hard gaan ze, zo'n 250 kilometer per uur. Van het vriendenclubje van tien zijn er twee verongelukt, maar ze gaan gewoon door.'


Twee jongens uit de groep - de een dood, de ander levend - zijn indirect verbonden met de door Breivik aangerichte ravage in het regeringskwartier van Oslo. Soms, heel soms, blijkt een dagje rotsduiken veiliger dan een dagje kantoor. 'Ik zocht toeval', zegt Appel, 'en ik vond het ook.'


APPEL TV

Vanavond op televisie: Zij gelooft in mij, de documentaire over André Hazes waarmee Appel zichzelf een doorbraak en de volkszanger een comeback bezorgde. Ook verplicht kijkvoer voor iedereen die vanaf morgen naar de Hazesmusical Hij gelooft in mij wil.

André Hazes - Zij gelooft in mij, zaterdag 10 november, Nederland 3, 21.00 uur


IDFA'S BESTE OP DE BUIS

Tijdens IDFA kun je niet alleen vanuit de bioscoopstoel naar documentaires kijken, maar ook vanaf je eigen bank. Nederland 2 zendt vanaf woensdag films uit die op het festival te zien zijn (geweest). Dit zijn de beste:


14 november

5 broken cameras


(2011, Emad Burnat, Guy Davidi). 20.25 uur


Portret van en over de Palestijnse landarbeider Emad Burnat, die vorig jaar op IDFA de publieksprijs won. Al vier videocamera's heeft hij verslonden. Elke camera vertelt een deel van het verhaal over het verzet van zijn dorp tegen de onderdrukking door Israël.


The Ambassador


(2011, Mads Brügger)


23.40 uur


Intrigerende openingsfilm van vorig jaar. Journalist Mads Brügger verkleedt zich als neokoloniaal om ambassadeur te worden namens Liberia. Brüger laat zien hoe oneerlijk de macht in het land is verdeeld. Zijn missie blijkt niet ongevaarlijk.


15 november

900 dagen


(2011, Jessica Gorter).


22.55 uur


Verkozen tot beste Nederlandse documentaire op IDFA 2011. De uiteenlopende herinneringen aan het beleg van Leningrad tijdens de Tweede Wereldoorlog worden in deze film herenigd. Bijzonder, want overlevenden en nabestaanden mochten hierover van de Sovjetregering jarenlang niet praten. Bewoners zaten opgesloten in hun eigen stad en aten zelfs elkaar om te overleven.


16 november

Als we het zouden weten


(2007, Petra Lataster-Czisch)


04.00 uur


De moderne techniek geeft artsen steeds meer diagnostische en therapeutische mogelijkheden, met gevoelige, ethische vragen tot gevolg. Kunnen we voor een wilsonbekwaam mens bepalen dat de levenskwaliteit zo gering is dat hij het niet meer waard is te leven? Indringend en ontroerend doordat de artsen maandenlang intensief zijn gevolgd. Winnaar van een Beeld en Geluid Award 2008.


In het huis van mijn vader


(1997, Fatima Jebli Ouazzani)


01.35 uur


Documentaire die het persoonlijke verhaal vertelt van journaliste en filmmaakster Fatima Jebli Ouazzani (1959). Doordat ze zich niet liet uithuwelijken, raakte ze zestien jaar geleden gebrouilleerd met haar vader. In de film onderzoekt ze of ze de juiste keuze heeft gemaakt. Bekroond met een Gouden Kalf voor beste lange documentaire.


18 november

I am a woman now


(2011, Michiel van Erp)


20.25 uur


Hoe kijkt de eerste generatie transgendervrouwen terug op hun leven? In 1956 werd in Casablanca een praktijk geopend waar je zonder ingewikkelde psychologische onderzoeken een geslachtsverandering kon ondergaan. De vijf mannen die destijds naar Marokko gingen, zijn inmiddels tussen de 70 en 80 jaar. Zijn ze de vrouw geworden die ze wilden zijn?


19 november

Alleen in de wereld


(2012, Denise Janzée)


22.55 uur


Filmmaakster Denise Janzée, dochter van Willeke van Ammelrooy, volgt de kinderen van kunstenaars als Simon Vinkenoog en Johnny - de Selfkicker - van Doorn. Het waren de profeten van de nieuwe tijd, maar welke invloed hadden hun geëxalteerde voordrachten en hun door drank en drugs overgoten levens op hun kinderen? Een grote, blijkt al snel. Zo moest Marcus Muzea omgaan met het excessieve drugsgebruik van zijn stiefvader, de Rotterdamse dichter Cor Vaandrager. Zijn broertje overleefde de opvoeding niet. Op 18 november in première op IDFA, een dag later al te zien op televisie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden