Analyse

Toeslagenouders zijn voor de overheid cruciaal op weg naar de ‘menselijke’ maat

Waarom duurt het toch zo lang om compensatie te regelen voor de ouders die slachtoffer zijn van de toeslagenaffaire? De Tweede Kamer ging maandagavond met ouders in gesprek. Zij vertellen over gedupeerde Marisol. De details uit haar casus maken direct duidelijk waar de dilemma’s van de ‘menselijke’ overheid zullen liggen.

Gedupeerde ouders Marcel Moes (links) en Jacqueline Massop maandag in gesprek met Laurens Dassen (Volt) en Sylvana Simons (BIJ1). Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Gedupeerde ouders Marcel Moes (links) en Jacqueline Massop maandag in gesprek met Laurens Dassen (Volt) en Sylvana Simons (BIJ1).Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Ze is een moeder van drie kinderen, laten we haar Marisol noemen. Marisol is een anonieme gedupeerde van het kinderopvangtoeslagenschandaal. Ze dient maandagavond als voorbeeld voor de Tweede Kamer. Een voorbeeld van de ellende die sommige ouders hebben doorgemaakt als gevolg van het wrede handelen van de Belastingdienst. Twee oudervertegenwoordigers dragen Marisols casus aan tijdens een rondetafelgesprek met gedupeerde ouders. De Tweede Kamer heeft de ontmoeting georganiseerd om beter te begrijpen hoe de ouders de ‘hersteloperatie’ ervaren die nu ruim een jaar loopt.

Die hersteloperatie onder leiding van staatssecretaris Alexandra van Huffelen moet het gedane onrecht zoveel mogelijk goedmaken. Ongeveer 20 duizend gedupeerde ouders kunnen ieder minstens 30 duizend euro tegemoetzien om de onterechte terugvordering van hun kinderopvangtoeslag recht te zetten. Duizenden van hen zullen daarnaast een (forse) aanvullende schadevergoeding krijgen, op grond van een individuele beoordeling van hun dossier. Van Huffelen heeft geregeld dat belastingschulden en sommige private schulden worden kwijtgescholden. De staatssecretaris werkt ook nog aan een schaderegeling voor ex-partners en kinderen van gedupeerde toeslagontvangers.

Toch is dat niet genoeg, betogen Marisols pleitbezorgers ten overstaan van de Kamercommissie. In een brief aan de Kamer schrijven zij dat de vrouw ‘door de zware terugvorderingen van de Belastingdienst financieel en psychisch zo erg in de problemen is gekomen’ dat zij in 2010 haar baan verliest. In 2013 raakt zij haar woning kwijt door ‘aanhoudende schuldenproblematiek’. De relatie met de vader van haar jongste kind loopt stuk en Jeugdzorg dreigt haar twee oudste kinderen uit huis te plaatsen.

In 2015 vlucht Marisol naar Aruba, omdat de rechtbank haar jongste kind onder toezicht wil plaatsen en ‘de schuldenproblematiek weer verder oploopt’. Marisol durft sindsdien niet meer naar Nederland te komen uit angst dat Jeugdzorg haar jongste zoon van haar afneemt. Inmiddels is haar dochter zwanger van haar eerste kleinkind. ‘Sinds april 2021 is mevrouw aangemeld voor de hersteloperatie voor toeslagenouders. Het zou dus uiterlijk zes maanden moeten duren voordat haar dossier behandeld wordt, alhoewel ik vrees dat deze wachttijd langer wordt en zij dus de geboorte van haar eerste kleinkind zal missen’, schrijft haar belangenbehartiger in hun brief aan de Kamerleden.

Gigantische opgave

Het verhaal van Marisol illustreert hoe complex sommige dossiers uit de toeslagenaffaire zijn. Het laat ook zien voor welke gigantische opgave de overheid zich gesteld ziet. De Tweede Kamer heeft immers van Van Huffelen geëist dat ze de materiële en immateriële schade van alle tienduizenden gedupeerden vergoedt en dat ook nog op afzienbare termijn. Maar in hoeverre zijn de vele tegenslagen van Marisol aan de handelwijze van de Belastingdienst te wijten? En in hoeverre hebben haar relatieperikelen en problemen met Jeugdzorg andere oorzaken, oorzaken waarvoor de overheid niet verantwoordelijk gesteld kan worden? Haar pleitbezorgers schuiven alle geleden schade op het bordje van Van Huffelen, nu de overheid in het toeslagenschandaal volmondig het ‘mea culpa’ heeft uitgesproken.

Lang niet alle gedupeerde ouders zitten zo diep in de problemen als Marisol, die achtereenvolgens kampt met een relatiebreuk, dakloosheid, gedwongen emigratie, onhoudbare schulden én problemen met Jeugdzorg. Maar een grote uitzondering is ze evenmin. Onder de gedupeerden zijn op zijn minst honderden gevallen die net zo complex zijn als het dossier van Marisol. Om al die ouders goed te kunnen helpen, moet de 500 man sterke Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT) die Van Huffelen heeft opgetuigd individuele regelingen treffen met schuldeisers, uitkeringsinstanties, gemeenten, woningcorporaties, ggz-instellingen, jeugdzorg, ex-partners en werkgevers. Van Huffelen heeft tegenover de Kamer steeds benadrukt dat het bieden van echte oplossingen voor individuele ouders maatwerk vereist. Maar maatwerk kost ontzettend veel tijd en mankracht.

30.000 euro-regeling

De Tweede Kamer lijkt daar weinig begrip voor te hebben. In december vragen de fractiewoordvoerders zich tijdens een Kamerdebat collectief af waarom de hersteloperatie zo lang duurt. Renske Leijten (SP) klaagt over het trage verloop van de herstelbetalingen: ‘De procedures zijn zo ingericht dat het véél te lang duurt.’ CDA’er Pieter Omtzigt bijt Van Huffelen toe ‘dat de staatssecretaris in dit tempo ouder dan 100 jaar moet worden om alle gezinnen te compenseren.’ In reactie op deze politieke druk besluit het kabinet eind december alle gedupeerden 30 duizend euro uit te keren. Met dat bedrag zou naar schatting de helft van de gedupeerden voldoende gecompenseerd zijn (zij krijgen zelfs meer dan hun eigenlijk toekomt). De overige ouders hebben dan alvast een fors bedrag in handen, waarna een integrale beoordeling van hun dossier moet uitwijzen hoeveel extra compensatie zij daar bovenop nog kunnen claimen.

De 30.000 euro-regeling is opgezet om de hersteloperatie te versnellen, maar de vraag is of dat doel bereikt wordt. De UHT moet minimaal de helft van de dossiers sowieso onderwerpen aan een tijdrovende individuele beoordeling, omdat die ouders meer schadevergoeding verdienen. Van de ouders die volgens de UHT afdoende geholpen zijn met het basisbedrag, of die überhaupt geen recht hebben op schadevergoeding, tekent waarschijnlijk een groot deel bezwaar aan. Waarna de UHT hun dossier alsnog integraal moet bekijken.

De 30.000 euro-regeling heeft bovendien een aanzuigende werking: sinds de bekendmaking van de regeling is het aantal aangemelde slachtoffers meer dan verdubbeld. Voordat de overheid het geld overmaakt, controleert de UHT met een oppervlakkige toets of de aanvrager wel echt gedupeerd is. Vier op de tien zelfbenoemde slachtoffers heeft die toets niet doorstaan, schreef Van Huffelen vorige week aan de Tweede Kamer. De meesten hebben ooit wel kinderopvangtoeslag moeten terugbetalen, maar om gerechtvaardigde redenen: omdat hun inkomen was gestegen of omdat hun kind minder vaak naar de opvang ging dan vooraf ingeschat. De lichte toets voor uitbetaling zal niet kunnen voorkomen dat 2 tot 5 procent van de 30.000 euro-betalingen terechtkomt bij mensen die daarop eigenlijk geen recht hebben, aldus Van Huffelen.

Flinke kostenstijging

Een overheid met een menselijk gezicht, waarop de burger kan vertrouwen. Dit ideaal staat boven aan het lijstje goede voornemens voor de nieuwe regeerperiode. Het kinderopvangtoeslagenschandaal heeft Kamerbreed het besef doen indalen dat het overheidsapparaat de burger voortaan anders moet benaderen. Empathischer vooral, en met meer aandacht voor individuele omstandigheden. Door meer ruimte te scheppen voor maatwerk kan de overheid hopelijk een nieuw toeslagenschandaal voorkomen.

De afwikkeling van datzelfde toeslagenschandaal maakt intussen duidelijk dat een persoonlijke behandeling van elke cliënt van de Nederlandse verzorgingsstaat extreem veel vraagt van het overheidsapparaat. Accountantsbureau EY heeft becijferd dat het budget van uitvoeringsorganisaties als de Belastingdienst en het UWV met 735 miljoen euro per jaar omhoog moet om de dienstverlening te verbeteren, en dat zijn dan nog vooral de kosten voor verbetering van de ict-systemen. Het bij de hand nemen van burgers die de weg niet goed kennen in de ingewikkelde wet- en regelgeving – iets wat volgens instituten als de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en het Sociaal en Cultureel Planbureau overigens broodnodig is – zal zeer veel extra personele inzet vergen bij gemeenten en uitvoeringsorganisaties.

Uitdijend wensenlijstje

Tegelijkertijd is de hulpvraag van de burger aan de overheid potentieel onbegrensd. Uit de onlangs geopenbaarde ministerraadnotulen blijkt hoe bang het kabinet in 2019 was dat het toeslagenschandaal steeds verder zou uitdijen en dat de overheid dan steeds meer slachtoffers zou moeten compenseren. Die vrees is uitgekomen, want er wordt inmiddels ook gekeken naar mogelijke compensatieregelingen voor ex-partners, kinderen, ontvangers van huur- en zorgtoeslag en burgers die op een zwarte lijst stonden bij andere afdelingen van de Belastingdienst dan Toeslagen.

De medestanders van Marisol hebben maandag ook een wensenlijstje bij de Kamerleden ingediend. Ze komen op voor geëmigreerde gedupeerden als zij die naar Nederland willen terugkeren. Ze willen onder andere dat de Nederlandse overheid alle schulden van gedupeerden in het buitenland afbetaalt, alsmede de vliegtickets en verhuiskosten. Ook zouden de remigranten binnen zes maanden na aankomst in Nederland een sociale huurwoning moeten krijgen in een gemeente naar keuze. Of de Tweede Kamer zich hierin kan vinden, moet nog blijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden