AnalyseLodewijk Asscher

Toeslagenaffaire treft ook PvdA-leider Asscher in het hart

De donkere wolken pakten zich de laatste tijd al samen boven Lodewijk Asscher. Door zijn rol in de toeslagenaffaire leek de door hem zo gewenste wederopstanding van de PvdA buiten bereik te raken. Donderdag trok hij zijn conclusies en stapte hij op als lijsttrekker van de partij.

Lodewijk Asscher, minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 2012 tot 2017, voor zijn verhoor door de parlementaire enquêtecommissie Kinderopvangtoeslag.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Lodewijk Asscher heeft er de afgelopen jaren alles aan gedaan om zich te ontdoen van de erfenis van Rutte II: deemoedig lessen trekken, spijt betuigen over verkeerde maatregelen en onversneden linkse plannen aankondigen die veel hervormingen en bezuinigingen uit het vorige kabinet ongedaan maken. 

Al dat herstelwerk van de voormalige vicepremier blijkt voor niets geweest. Twee maanden voor de verkiezingen ging het alleen maar over zijn rol in Rutte II. De toeslagenaffaire, die in de vorige kabinetsperiode begon, trof de PvdA-leider in het hart, zo viel ook binnen zijn eigen partij te horen. Zelfs sommige medestanders betwijfelden de laatste dagen al of hij nog van deze klap kon herstellen.

Eerlijk en fatsoenlijk

‘Een eerlijk en fatsoenlijk Nederland’ belooft de PvdA in het nieuwe verkiezingsprogramma. Geen makkelijke boodschap als de eigen lijsttrekker voortdurend gelinkt wordt aan een schandaal waar de overheid allesbehalve eerlijk en fatsoenlijk was. Veel van de slachtoffers die jarenlang ten onrechte zijn ‘gebrandmerkt’ als fraudeur behoren ook nog eens tot de groep waar de PvdA van oudsher voor opkomt: werkende mensen met een relatief laag inkomen.

De betrokkenheid van Asscher werd gedocumenteerd door de commissie Van Dam die onderzoek heeft gedaan naar de affaire. Zo zat Asscher  samen met onder anderen premier Mark Rutte in de zogenoemde Ministeriële commissie aanpak fraude, die de harde strijd tegen misbruik initieerde – ‘niet alleen met het strafrecht maar met alle mogelijke middelen’. Alleen al door de fixatie van de top van het kabinet op fraudebestrijding konden ambtenaren het idee krijgen dat ze de grens moesten opzoeken, erkende premier Rutte in zijn verhoor. 

Asscher zelf kreeg in 2013 en 2014 enkele signalen dat sommige ouders geconfronteerd werden met torenhoge terugvorderingen en in diepe ellende verkeerden. Familie van een gedupeerde meldde zich tot twee keer toe schriftelijk bij de minister van Sociale Zaken, maar Asscher antwoordde zakelijk dat hij zich niet wilde niet bemoeien met ‘individuele gevallen’. Hij vroeg ook niet door bij ambtenaren. Dat de Belastingdienst naar verloop van tijd bij Sociale Zaken aan de bel trok over het wel erg hardvochtige beleid, kreeg Asscher niet te horen. 

Schaamte

In de conclusie van het rapport van de commissie Van Dam staat dat het ministerie van Sociale Zaken ‘ver onder de maat’ heeft gehandeld. ‘De constateringen over mijn eigen rol zijn pijnlijk en vervullen me met schaamte’, erkende ook Asscher zelf.

De PvdA-leider, die door een coronabesmetting bij een van zijn kinderen voorlopig in quarantaine zit, toonde zich de afgelopen week desondanks strijdbaar. Hij zei door te willen als lijsttrekker. Door zijn ervaring als Kamerlid en bewindspersoon zou hij juist in staat zijn om het vertrouwen in de verzorgingsstaat te herstellen. 

De gehele Kamerfractie schaarde zich achter hem, net als lokale bestuurders en prominenten als Jeroen Dijsselbloem en Ahmed Aboutaleb. Zij prezen de berouwvolle Asscher als een toonbeeld van ‘lerend leiderschap’, heel anders dan de ‘Tefalpolitici die wegduiken en dralen’ – een nauwelijks verholen aanval op premier Rutte. 

Asscher liet dan ook doorschemeren dat hij een motie van wantrouwen tegen het huidige kabinet zal steunen. De PvdA-leider wees erop dat Rutte III verantwoordelijk is voor alles wat er is misgegaan na 2017, zoals het structureel verkeerd voorlichten van de Kamer en het tergend langzaam compenseren van de slachtoffers. Daar had hij zelf niks mee van doen.  

Het was de vraag of zijn politieke tegenstanders ook die nuance zouden zien. ‘Asscher gaat voor een motie van wantrouwen tegen zichzelf stemmen’, zo werd binnen de coalitie al gegniffeld.

Tefalpolitici

Inmiddels lijkt het erop dat het kabinet serieus overweegt om de eer aan zichzelf te houden nog voordat de Kamer aan bod komt. Dat zou het er voor Asscher niet makkelijker op hebben gemaakt. Premier Rutte en minister van Financiën Hoekstra wegzetten als duikende ‘Tefalpolitici’, was dan niet meer mogelijk geweest. 

De eerste peilingen lieten ondertussen zien waar menig PvdA’er al bang voor was: het toch al beperkte vertrouwen in Asscher brokkelde af. Uit een peiling van I&O Research blijkt dat de meeste kiezers hem als eerste zondebok aanwijzen voor het echec met de toeslagen. De PvdA is tegelijkertijd gezakt naar een schamele elf zetels.

Met het opstappen van Asscher is er niet direct een logische opvolger voorhanden. Kamerlid en ex-minister Lilianne Ploumen wordt het meest genoemd, maar zij roept niet bij iedereen enthousiasme op en is relatief onbekend.

Lees verder

Het kabinet Rutte III dreigt alsnog te vallen over de kinderopvangtoeslagenaffaire. Meerdere coalitiepartijen menen dat politieke consequenties moeilijk kunnen uitblijven. Ook de VVD van premier Mark Rutte sluit niet uit dat het kabinet nog deze week zijn ontslag indient.

Advocaat Vasco Groeneveld heeft dinsdag namens twintig gedupeerden in de kindertoeslagenaffaire aangifte gedaan tegen vijf ministers en oud-bewindslieden wegens een ambtsmisdrijf, namelijk grove nalatigheid bij het uitvoeren van de wet.

Het kabinet boog zich dinsdag tijdens een speciale ministerraad opnieuw over de toeslagenaffaire. Dat de Tweede Kamer jarenlang verkeerd is geïnformeerd, treft ook premier Mark Rutte. Is de VVD-leider verantwoordelijk voor ‘een cultuur van verhullen en misleiden’?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden