Reportage

Toeristen op Marken: snel kijken, niet kopen

Reportage overlast en ergernis op Marken

Marken wordt jaarlijks overspoeld door 400 duizend toeristen, die een middagje over het schiereiland razen, maar geen geld uitgeven. De Markers zijn boos, vooral op de touroperators.

Beeld Renate Beense

De nieuwe kade, die kwam er niet. Rivierkastelen van rederij AmaWaterways hadden er moeten aanmeren; flatgebouwen van meer dan 100 meter lang, 6 meter hoog.

Marken steigerde. Te groot, zulke cruiseschepen. Te veel lawaai ook, stankoverlast misschien, nog meer volk in de krappe klinkerstraatjes en het vrije zicht op de Gouwzee naar de vaantjes. Bij nader inzien zei ook het gemeentebestuur van Waterland, waar het schiereiland onder valt, toch maar nee. De Raad van State oordeelde vorig jaar nog dat de gevolgen van het project onvoldoende waren onderzocht.

De revolte bracht aan het licht dat het op het eiland geregeld schuurt, als gevolg van de gestaag gorgelende toeristenvloed tussen de oud-Hollandse houten geveltjes in rijtuigengroen en aanpalende tinten. Het wordt soms wat veel voor het dorp van 1.800 bewoners. 400 duizend bezoekers op jaarbasis, zegt de gemeente. Er zijn eilanders die denken dat het misschien wel het dubbele is. De nieuwsgierigen komen met touringcars, auto's, de bus, de fiets, plezierjachten of de veerboot uit Volendam. De campagne waarmee Amsterdam de toeristen de stad wil uitkrijgen - 'Amsterdam bezoeken, Holland zien' - heeft zo zijn gevolgen. Laten we ze maar eens bekijken, die knusse smalltown harbours.

Kees-Jan Donkers, voorzitter van de Stichting Mooi Marken, die waakt over het aanzien van het eiland en een motor was achter het verzet tegen de steiger: 'De grenzen komen in zicht. Het is hier bijna nooit meer stil.' En lees wat de eilandraad, bestaande uit vrijwilligers die de belangen van de Markers behartigen, nog dit jaar schreef over het toerisme in de Visie voor Marken op de Toekomst: er is 'overlast', de bewoners ervaren 'geen economisch voordeel', er dreigen 'gevaarlijke en onveilige situaties'. Gevreesd wordt voor 'escalatie'. Het zijn niet alleen de wereldwijd bekende trekpleisters die tegenwoordig worden overlopen.

Of het hierna volgende bezoek representatief is, is aanvechtbaar. Het is een zonovergoten doordeweekse dag, de omstandigheden zijn ideaal. Ten westen van de dijk glinstert de Gouwzee bijna rimpelloos in het middaglicht, oostelijk schuifelen wat lijntjes van schuim over het Markermeer.

Bezoekersaantallen

Marken 400 duizend per jaar
Volendam 1 miljoen
Zaanse Schans 1,6 miljoen
Amsterdam 6 miljoen

Beeld Renate Beense

De tuinen in

Op de Kets, het buurtje tussen het parkeerterrein en de haven, laveert een dame met haar fiets vol boodschappen tussen groepen toeristen die dralen bij weer zo'n fraai doorkijkje naar het polderland of een knus groen huisje met witte horizontale strepen. Bij elke pedaalslag rinkelt ze nijdig met haar bel - veel verder gaat de escalatie vandaag niet.

Adriana Stam staat bij het in mei geopende en door vrijwilligers bemande VVV-kantoortje aan de haven. Ze is voorzitter van de werkgroep toerisme van de eilandraad en verzorgt zelf rondleidingen in Marker kledij. Ze woont hier sinds 1983. In dit dorp liggen de zaken zelden eenduidig, waarschuwt ze als kanttekening bij de nota die ze zelf meeschreef. 'Er zijn ook Markers die wel van wat reuring in het dorp houden. Of loop de nieuwbouwwijk eens in, daar zul je niemand tegenkomen. En laten we vooral niet vergeten dat er wel degelijk economisch voordeel is, zij het indirect. Waar vind je een dorp van 1.800 inwoners met een eigen supermarkt, een pinautomaat, een zeer frequente busverbinding, met goed bezette terrasjes. Dat is toch echt te danken aan het toerisme.'

Wegwuiven wil ze niks. Toeristen lopen de tuinen in. Ze drukken hun neus tegen de vensters, mogelijk in de hoop een netten boetende visser of een nazaat van Sijtje Boes in klederdracht te zien. Ze kloppen op het hout, of het wel echt is. In een enkel geval stappen ze naar binnen om van het toilet gebruik te maken.

Volgens Janine Klein van de Stichting Promotie Waterland, de enige betaalde kracht in de VVV-vestiging, berust het vaak op een misverstand. 'Menigeen denkt dat het hier een groot openluchtmuseum is. Bezoekers vragen geregeld hoe laat het dorp dicht gaat en of de mensen hier ook blijven slapen.' Ze denkt dat de agitatie op meer stoelt dan bezoekersaantallen. 'De toerist van vandaag is ook brutaler dan vroeger. En tegelijkertijd is de altijd wat gezagsgetrouwe Marker mondiger geworden.'

Beeld Renate Beense

Toeristenbelasting

De gemeente Waterland rekent dagtoeristenbelasting: bezoekers van Marken betalen 55 cent. De heffing leverde vorig jaar 184.000 euro op. Directeur Robert van Duuren van de Volendam-Marken Express, die een veerdienst onderhoudt tussen de havens, heeft een rechtszaak aangespannen. Hij noemt de belasting onrechtvaardig. Volgens hem wordt de toeslag in de praktijk alleen opgelegd aan de opvarenden van zijn schepen, de inzittenden van de touringcars van Tours and Tickets en automobilisten die betaald parkeren. Wie zelf met de fiets, het openbaar vervoer of een boot komt, betaalt niets. De gemeente is niet van plan de heffing te schrappen. Wel worden er meer controles aangekondigd.

Touroperators

Eenduidig is het inderdaad niet: misschien nog wel meer dan de toeristen voelen touroperators zich de kwaaie pier. Een groep onder begeleiding van een gids heeft nog maar net de klompenmakerij bij het parkeerterrein verlaten om de touringcar in te stappen, of een ander gezelschap schuifelt naderbij en betreedt het pand via de achteringang voor een demonstratie, de machines beginnen al snel te ratelen. Verderop in het pand is de winkel: klompen in alle denkbare kleuren, maar ook tulpen en stroopwafels. De gids, die haar volgelingen in vier talen toespreekt, draagt een klok ter grootte van een etensbord om de hals. De wijzers staan op kwart voor drie: dan, over een half uur, vertrekt de boot naar Volendam. Een schip van de Volendam-Marken Express ligt al in de haven. Het is de ms. Jan Smit.

Het zijn vooral deze clubjes die de steen des aanstoots vormen. Ze draven in hoog tempo achter de begeleider met rood-wit-blauw vlaggetje aan. Ze komen uit Amsterdam, bezoeken de Zaanse Schans, Volendam en Marken in een tijdsbestek van 5,5 uur; een variant van 6,5 uur is ook mogelijk, dan met lunch. De klacht: wij hebben er niets aan. Ja, de klompenmakerij, soms een restaurant aan de haven, maar dan heb je het wel gehad. Als een groep halt houdt voor de Winkel van Lijs, met souvenirs die in Marken zijn gemaakt, maant de gids tot doorlopen. Vorige week stond er een rij voor een ijsje, maar de touringcar stond al gereed. Geen ijs meer, de bus in, verordonneerde de begeleider. De ijsboer belaagde hem tot in de bus - ziedaar de escalatie.

Telkens valt de naam van de organisatie die het gros van de georganiseerde uitstapjes aanbiedt: Tours and Tickets in Amsterdam. Directeur Erik de Visser weet het. De ergernis stoelt vooral op beeldvorming, gelooft hij. Hij brengt jaarlijks 200 duizend bezoekers naar Marken. De helft ervan kiest voor een kortdurende excursie naar de drie oer-Hollandse plekken noordelijk van Amsterdam. 'Er is vraag naar. De meeste toeristen verblijven maar twee nachten in Amsterdam. Dan wil je niet meer dan een halve dag aan de omgeving besteden. Vergeten wordt dat we ook veel kleinere gezelschappen begeleiden, die langer in Marken verblijven. Maar die zijn niet herkenbaar.' Zijn gidsen voor de korte trips dragen rode kleding en vormen een gemakkelijk doelwit - soms in letterlijke zin. 'Een van ons is vorig jaar aangereden door een automobilist, opzettelijk hè? Het is een bijzonder eiland, Marken.'

Ook de Volendam-Marken Express kampt met tegenwind. Enkele VVV-vrijwilligers weigeren kaartjes te verkopen voor de overtocht. Ze beschouwen de veerdienst en Tours and Tickets als één pot nat. Omwonenden begonnen een handtekeningenactie tegen de rijen voor de loopplank. Directeur Robert van Duuren was er verbaasd over. 'Die rijen staan er al tachtig jaar. Kijk maar naar oude foto's. Ik heb het idee dat het vroeger soms nog drukker was op het eiland dan nu.'

Beeld Renate Beense

Overgeslagen

De Visser van Tours and Tickets bezweert dat hij niet doof is voor het gemor. In een van de jongste programma's van Tours and Tickets wordt voortaan Marken overgeslagen. Groepen van meer dan vijftig man krijgen twee gidsen mee om ze beter in de gaten te kunnen houden. De Visser: 'Maar het zal niet meevallen om iedereen tevreden te stellen. Marken op slot gooien, is ook geen oplossing.' Van Duuren is naar eigen zeggen een charmeoffensief begonnen en biedt dorpelingen korting aan op de overtocht.

Wat extra steekt op het 'schilderachtig schiereiland' - een begrip op het foldertje dat betalende parkeerders krijgen uitgereikt - is dat de meeste ondernemers in de toeristenbranche niet op het eiland wonen. Ze komen uit onder meer uit Volendam, Monnickendam, Amsterdam en het Gooi. Het eilandgevoel: zij de lusten, wij de lasten.

De eigenaar van de klompenmakerij, Bas Bouter, afkomstig uit Monnickendam, 7 kilometer zuidwestwaarts, loopt zijn zaak uit en dempt zijn stem. 'Dit ligt allemaal zo gevoelig.' Hij kocht het bedrijf vijf jaar geleden en wordt gezien als een rupsje-nooit-genoeg dat samenspant met Tours and Tickets. De gidsen in het rood leiden hun klanten bij hem naar binnen. Boven de klompenmakerij heeft hij een fotostudio ingericht. Je kunt er in klederdracht poseren in een nagebouwd interieur van een Marker huisje. Hij biedt versnaperingen aan en bezit inmiddels een horecavergunning. Het leidde tot een reeks bezwaarschriftprocedures. Bouter: 'Het is neringziekte. Maar de gemiddelde Marker is geen ondernemer, die wil vastigheid. Ik weet wel dat die bezwaren van een enkeling komen.'

Hij wil graag een betere verstandhouding. Hij voelt zich te gast op Marken, hij heeft zich verdiept in de geschiedenis om zeker te stellen dat de klederdracht in de studio klopt, hij bewaart antieke Marker bruidsklompen in de vitrines, hij sponsort de sportvereniging, en loterijen door Zweedse muilen beschikbaar te stellen. 'Ik wil laten zien dat ik me verbonden voel met de gemeenschap. Maar sommigen ervaren het alsof je daarmee aan hun eiland komt. Dat doet me verdriet.'

Beeld Renate Beense

Balans tussen bewoner en bezoeker

Adriana Stam van de eilandraad heeft zich ten doel gesteld het venijn uit de verhoudingen te halen. Ze overlegt met de betrokken partijen over oplossingen tegen de overlast met jargon uit de bedrijfstak toerisme: zonering, tijdslots, routing. 'De Kerkbuurt hier verderop is ook prachtig. Maar iedereen loopt gelijk naar de haven. En waarom zouden touroperators hun klanten niet eens naar het mooie Marker Museum over onze geschiedenis sturen, in plaats van alleen naar de klompenmakerij? Dat zou hier al heel positief worden onthaald, dat weet ik zeker.'

En de gemeente? In de zogeheten Toeristische Visie 2015-2025 onderschrijft Waterland dat de balans tussen bewoner en bezoeker op Marken aandacht verdient. Volgens een woordvoerster mag het landelijk gebied wel beter worden bezocht, maar is het niet de bedoeling de toeloop naar Marken verder te bevorderen, zoals berichten begin deze zomer na aanname van de nota suggereerden. Het streven is individueel bezoek met langer verblijf te stimuleren en minder groepen te laten komen. Een betere spreiding over de seizoenen en variatie in parkeertarieven moeten dat in de hand werken.

Vooralsnog is er het geloof dat een bliksembezoek voor Marken ook volstaat. Aan het begin van de avond draait nog een touringcar het parkeerterrein op, gevolgd door twee Italiaanse campers. Als de inzittenden straks na een wandeling door de smalltown harbour weer vertrekken, zullen ze in het lage licht nog net kunnen zien dat de schuimstreepjes op het Markermeer er nog zijn, terwijl de Gouwzee er bijna blak bij ligt. Zelfs de natuur is hier niet eenduidig.

Beeld Renate Beense
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.