Toen waren er ... nog vijf

Op 20 oktober wordt bekendgemaakt wat het beste historische boek is van 2013. De vijf kanshebbers op een rij. Met vrouwen, ontdekkingsreizigers, oorlog, middeleeuwers en de nasleep van een verzetsdaad.

Wat zijn de beste vijf geschiedenisboeken van het afgelopen jaar? Op 20 oktober zullen we het weten, als de winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs 2013 wordt bekendgemaakt.


De auteurs prijzen hun werk vanavond zelf aan tijdens de Nacht van de Geschiedenis die in het Rijksmuseum in Amsterdam plaatsvindt. Ze lezen voor uit eigen werk, gaan in debat met het publiek en worden aan de tand gevoeld door Volkskrant-redacteur Martin Sommer.


De jury van de Libris Geschiedenis Prijs 2013, aangevoerd door de gewezen president van De Nederlandsche Bank Nout Wellink, moest pijnlijke keuzes maken om tot een shortlist van vijf nominaties te komen. Zo haalde Reizen zonder John van Geert Mak de laatste ronde niet eens. Opmerkelijk, want Maks reisverslag zou geen gek figuur slaan als winnaar van de prijs. Hij deed de tour die John Steinbeck in 1960 door ruim twintig Amerikaanse staten maakte om de temperatuur van de natie op te nemen een halve eeuw later nog eens dunnetjes over. Mak bespeelt met souplesse uiteenlopende registers; reportages, geschiedenislessen en literaire kritiek wisselen elkaar af. Zo krijgt het verschil tussen de Amerikaanse droom en de ontluisterende werkelijkheid van Main Street reliëf. Reizen zonder John is bij uitstek het geschiedenisboek dat je je neef op zijn verjaardag cadeau kunt doen.


Nu Mak is afgevallen, is het niet eenvoudig te raden wie van de finalisten gaat winnen. Vermoedelijk maakt Els Kloek met haar 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis nog de minste kans. Niet omdat haar ambitieuze project geen bekroning verdient, maar omdat het 1.555 pagina's tellende lexicon van bijna een miljoen woorden toch meer een naslagwerk dan een leesboek is. Frits van Oostrom is favoriet met Wereld in woorden als de jury het presenteren van nieuwe historische inzichten de doorslag laat geven. Als het om puur leesplezier gaat, gooit Jan Brokken de hoogste ogen met De Vergelding. Martin Bossenbroek (De Boerenoorlog) en Roelof van Gelder (Naar het aards paradijs) zitten tussen deze twee polen in: geslaagde verhalende geschiedschrijving met hier en daar een verrassende vondst.


Martin Bossenbroek: De boerenoorlog

Athenaeum - Polak & Van Gennep; 614 p.; euro 24,95.


Toen de Britten in 1899 een troepenmacht de oceaan over stuurden om korte metten te maken met de Boerenrepublieken Transvaal en Oranje Vrijstaat, hielden ze geen rekening met serieuze tegenstand. Maar de afstammelingen van Hollandse kolonisten lieten zich niet zomaar in de pan hakken. Dankzij het goud dat bij Johannesburg in overvloed werd gedolven, konden ze de beste geweren kopen, waarmee ze duizenden Britse soldaten wisten uit te schakelen. Uiteindelijk duurde de Boerenoorlog drie jaar, met grote verliezen aan beide kanten. De Boeren werden verslagen, hun boerderijen platgebrand en hun oogsten vernietigd. Maar ze kregen op termijn wel zelfbestuur en bedongen bij de Britten dat de kleurlingen en zwarten geen stemrecht kregen.


Bossenbroek beschrijft de voorgeschiedenis van de oorlog vanuit het perspectief van de jonge Nederlandse jurist Willem Leyds, de naaste medewerker van Boerenleider Paul Kruger. Hij put daarbij uit brieven van de vrouw van Leyds met levendige beschrijvingen van de spartaanse omstandigheden in de binnenlanden van Zuid-Afrika. Leyds reisde regelmatig naar Nederland om steun en financiering voor de Boerenzaak te organiseren.


De jonge journalist Winston Churchill is de protagonist van Bossenbroek bij zijn beschrijving van de Britse militaire expeditie. In het slotdeel speelt Deneys Reitz, een soldaat die aan de zijde van de Boeren tot het bittere einde bleef doorvechten, de hoofdrol. Bossenbroek trakteert zijn lezers op beeldende beschrijvingen van de gevechtshandelingen.


Jan Brokken: De Vergelding

Atlas Contact; 384 p.; euro 19,95.


Journalist en schrijver Jan Brokken heeft jarenlang onderzoek gedaan naar het drama van zijn geboorteplaats Rhoon, zonder het raadsel op te lossen. Ernst Lange, een 18-jarige matroos in opleiding van de Kriegsmarine, was in dat dorpje onder Rotterdam ingekwartierd. In de avond van 10 oktober 1944 liep Lange met zijn 14-jarige liefje Sandrien, twee andere soldaten en nog een 'moffenmeid' in het aardedonker tegen een schuin over de dijk hangende elektriciteitsdraad aan. Lange overleefde de 500 volt niet. Het was een daad van sabotage; de stroomdraad was losgetrokken om de Duitse soldaten en hun moffenmeiden te treffen. In een impulsieve wraakactie werden zeven onschuldige inwoners van Rhoon doodgeschoten en hun huizen in brand gestoken.


In het dorp houdt de vraag wie de draad over de dijk heeft gespannen de inwoners nog steeds verdeeld. Brokken geeft geen uitsluitsel, maar komt met drie mogelijke daders: een jaloerse jongen, een bedrogen echtgenoot en een roekeloze verzetsman. Door dit open einde wint De Vergelding aan literaire kwaliteit. Brokken psychologiseert er lustig op los, en treedt ook zelf als personage op in zijn historische detective. Niet elke lezer van geschiedenisboeken kan daar tegen, maar wie geen purist is, leest het boek in één ruk uit.


Roelof van Gelder: Naar het aards paradijs - Het rusteloze leven van Jacob Roggeveen, ontdekker van Paaseiland (1659-1729)

Balans; 336 p.; euro 29,95.


Kaartenmakers en kooplieden waren ervan overtuigd dat in de Stille Zuidzee tussen Zuid-Amerika en Indië een groot continent moest liggen, dat wachtte op ontdekking. Als er ten zuiden van de evenaar minder land zou zijn dan ten noorden, zou de aarde immers uit zijn evenwicht raken, was de gedachte. Hoe langer het Zuidland onontdekt bleef, des te mooier het in de verbeelding van de 17de-eeuwers werd: de schatten lagen er voor de kolonisten voor het oprapen. Jacob Roggeveen, notaris in Middelburg, voer met drie schepen van de West-Indische Compagnie vanaf Texel via Kaap Hoorn de Stille Oceaan op. Op 5 april 1722, met Pasen, ontdekte hij een eiland dat hij Paaseiland noemt. Roggeveen en zijn 134 mannen werden door de inheemse bevolking gastvrij onthaald. Ze stonden versteld van de enorme beelden, van soms wel 9 meter hoog, waarbij de eilandbewoners vuren maakten ter ere van hun voorvaderen. Maar na twaalf uur verlieten de ontdekkingsreizigers het eiland weer, vergeefs op zoek naar Zuidland.


Van Gelders biografie biedt veel meer dan een beeldend verslag van de onzalige reis, die door opvarenden goed is gedocumenteerd. Hij schetst een rijk portret van het economische, politieke en culturele leven in de Gouden Eeuw, vanuit het Zeeuwse perspectief. Hij vertelt van de opwinding die zich van Vlissingen meester maakte wanneer een schip van de VOC, met een uitgeputte bemanning, uit Indië terugkeerde.


Van Gelder doet ook verslag van de strijd tussen de gereformeerde staatskerk en de ketterse dissidenten waartoe ook Roggeveen behoorde. Wat er aan afwijkende opvattingen was toegestaan verschilde nogal eens; de vele boekhandelaren die Middelburg telde wisten vaak niet welke boeken ze wel of niet mochten verkopen.


Els Kloek: 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis

Vantilt; 1.556 p.; euro 39,50.


Toen ik veertig jaar geleden geschiedenis ging studeren, waren koning, keizer en admiraal uit de mode. De geschiedenis van 'de grote jongens' moest worden vervangen door de geschiedenis van de verworpenen der aarde, inclusief de structuren die voor hun deprivatie verantwoordelijk waren. Wij wachtten niet af wat ons door de hooggeleerden werd voorgeschoteld, maar togen zelf de archieven in. Veel heeft het niet opgeleverd.


De grote uitzondering was de vrouwengeschiedenis: dat bleek een goudmijn voor een groep ambitieuze studentes. Zij wisten van hun onderzoek een gevestigde tak van het geschiedkundig bedrijf te maken. Els Kloek, zelf vrouwenhistorica van het eerste uur, plukt in haar 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis de vruchten van deze inspanningen. Ze mobiliseerde meer dan 300 auteurs en tal van fondsen om de vrouwen die ooit beroemd of berucht zijn geweest, van abdissen tot zangeressen, aan de vergetelheid te ontrukken. Veel moeite is gedaan voor het verzamelen van illustraties vanaf de vroege Middeleeuwen. De vormgeving van Irma Boom maakt 1001 vrouwen tot een sieraad in uw bibliotheek.


Frits van Oostrom: Wereld in woorden - Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1300-1400

Bert Bakker; 652 p.; euro 45.


De 14de eeuw was er een van chaos, crisis en de zwarte dood. Maar, schrijft Frits van Oostrom, 'bij alle ellende was het ook een eeuw die vleugels kreeg'. Het deed hem denken aan het concept van de 'creatieve destructie' van de econoom Schumpeter (1883-1950). Wat voor het kapitalisme geldt, namelijk dat het oude vormen, gedachten en gebouwen platwalst, gold volgens Van Oostrom ook voor de nieuwe letterkunde die zich van het Nederlands ging bedienen. De nieuwlichters hadden geen boodschap meer aan ridderlijke iconen als koning Arthur in zijn kasteel.


Geen Bourgondische herfst dus, die 14de 'eeuw van verval' zoals we die van Johan Huizinga kennen. Eerder een Vlaamse, zelfs Hollandse Lente, een dageraad van wat later de Verlichting zou gaan heten. Langs de handelsroutes van Europa was het een komen en gaan van geletterden, die elkaar in de opbloeiende steden ontmoetten. Zij maakten zich los van de kerkelijke hegemonie - en van het Latijn als lingua franca - en ontdekten de eigen werkelijkheid als stof om over te schrijven.


De stelling van Van Oostrom staat dus haaks op die van Huizinga's Herfsttij der Middeleeuwen uit 1919. Toch keek de oude meester uit Leiden zo nu en dan mee over de schouder van zijn Utrechtse vakgenoot. Naar het voorbeeld van Herfsttij moest Wereld in woorden niet alleen een nieuw perspectief bieden op de rol van de literatuur in de late Middeleeuwen, maar ook zelf een werk van letterkunde zijn. Dat levert rake typeringen en oorspronkelijke vergelijkingen op, maar doet soms wat geforceerd aan. De mooischrijverij ligt er af en toe net iets te dik bovenop. Net als indertijd bij Hersfttij.


ZESDE LIBRIS GESCHIEDENIS PRIJS

De Libris Geschiedenis Prijs is een initiatief van Historisch Nieuwsblad, Libris, de NTR/VPRO, het Rijksmuseum, het Nederlands Openluchtmuseum en de Volkskrant en wordt dit jaar voor de zevende keer uitgereikt. De winnaar krijgt euro 20.000. De jury bestaat dit jaar uit:


Carla Boos, voormalig eindredacteur NTR-televisie


Martine Gosselink, hoofd afdeling geschiedenis van het Rijksmuseum Amsterdam


Beatrice de Graaf, hoogleraar conflict en veiligheid in historisch perspectief aan de Universiteit van Leiden


Piet de Rooy, emeritus hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam


Martin Sommer, redacteur van de Volkskrant


Frans Smits, hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad


Pieter-Matthijs Gijsbers, directeur Nederlands Openluchtmuseum


Juryvoorzitter 2013 is Nout Wellink, tot 2011 president van De Nederlandsche Bank en nu commissaris bij de Bank of China.


EERDERE HISTORISCHE WINNAARS

2007 Auke van der Woud was in 2007 de eerste winnaar met Een nieuwe wereld - het ontstaan van het moderne Nederland.


2008 Daarna volgden Luuc Kooijmans met Gevaarlijke kennis - Inzicht en angst in de dagen van Jan Swammerdam,


2009 Jolande Withuis met Weest manlijk, zijt sterk - Pim Boellaard 1903-2001: Het leven van een verzetsheld;


2010 David Van Reybrouck met Congo - Een geschiedenis; en


2011 Jaap Scholten met Kameraad Baron.


2012 Vorig jaar won Bart van der Boom met 'Wij weten niets van hun lot' - Gewone Nederlanders en de Holocaust.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden