Toen met een glossy nog alles kon

Vijftien jaar lang, van 1976 tot 1990, presenteerde Cees Noteboom de beste poëzie in het tijdschrift Avenue. Alle 180 afleveringen zijn nu in facsimile gebundeld.

Wereldpoëzie


Cees Nooteboom (e.a.): Avenue (facsimile)

*****


De Bezige Bij; 424 pagina's; euro 99,-.


De glossy verging het als de popmuziek. Het begon allemaal eenvoudig. Vanaf de late jaren zestig waren er experimenten. Grenzen werden overtreden, barrières geslecht, 'onverenigbare' genres gemengd. In de jaren zeventig was er weinig wat niet kon. De jaren tachtig zagen de machtsgreep van de marktgerichte mannen. Die dachten aan cijfers, niet aan lezers, maar praatten wel in hun naam: dit is te moeilijk, te lang, te ver weg, te literair, te historisch, te elitair, te exotisch, te onbekend, te intellectueel voor lezers. Met Avenue, Nederlands meest illustere en experimentele glossy, kwam het nooit meer goed.


De naam van Cees Nooteboom is onherroepelijk verbonden met de periode dat bij Avenue alles kon. Vanaf 1967 was hij maanden per jaar voor het blad op reis. Exploraties van de wereld gingen vergezeld van die van de wereldpoëzie. Vaak kwam Nooteboom van reizen terug met namen van wie destijds weinigen in Nederland hadden gehoord. Vanaf het midden van de jaren zeventig, toen Nooteboom verantwoordelijk werd voor de poëzie in Avenue Literair, ruimde hij vele pagina's in voor dichters die overal vandaan konden komen, uit de eerste, tweede en derde wereld. Motto: 'Poëzie waait waar zij wil.'


De Roemeens-Oekraïense dichter Leonid Dimov (1926-1987), chroniqueur van de Donaudelta ('eilanden doof van de wind, door schimmen bewoond...'), zou tegenwoordig geen Nederlands literair supplement meer halen. In de jaren zeventig stond zijn werk in een glossy, op voorspraak van Nooteboom. 'Het gaat ten slotte niet alleen om ons', verklaarde deze zijn neiging de ramen open te zetten en de wereld binnen te halen.


De poëzieredacteur was 'beschermd door een natuurlijke neiging tot afwezigheid' toen prozaredacteur Jan Donkers in 1990 werd ontboden bij Rob van Vuure, zelfbenoemd 'bladendokter' en de Dokter Dood van het artistieke experiment en de diepte. Avenue overleefde diens operatietafel nog geen vier jaar. In retrospectief, stelt Nooteboom, 'hield Avenue op toen ik ophield, en dat was toen Marè van der Velde daar ophield, er een nieuw iemand kwam, die vond dat mijn reisverhalen te lang en te literair waren. Ik heb toen gezegd dat het met het blad slecht zou aflopen, en met mij beter zou gaan.'


Marè van der Velde was in 1941 in Estland geboren als Marè Vaikla. Ze overleed in 2007. De deze week ter ere van Nootebooms 80ste verjaardag verschenen, ruim 400 pagina's dikke facsimile Avenue is aan haar opgedragen.


Behalve een ode aan een tijdperk waarin 'De wilg' van Anna Achmatova en 'Dodenfuga' van Paul Celan integraal op glanzend papier in Nederlandse kiosken lagen, is het ook een catalogus van analoge visuele experimenten. De keuze voor letterlijke replica's van stukken van toen heeft als nadeel dat het geboortejaar van Paul Celan net zo verkeerd gedrukt staat als in 1976. Het voordeel van de vorm is dat je de lijm, de verf en de viltstiften van de vormgevers bijna weer ruikt, en ziet waar ze een schaar in een foto of ansichtkaart hebben gezet. Fotograaf Toon Michiels: 'Het was een speeltuin.' Oud-vormgever Hans Blommestein: 'Je had een wereld te veroveren, alles kon. Alles kwam aan bij de lezer.'


Een paar honderd dichters passeerden in vijftien jaar tijd de revue. Wie hun namen in facsimilevorm terugziet, kan niet om de conclusie heen dat veel Nederlandse vandaag de dag vergeten zijn, terwijl de meeste buitenlandse nog worden gelezen, of: tegenwoordig veel bekender zijn dan destijds.


Fernando Pessoa (Portugal, 1888-1935) was in Nederland geen grote naam toen Nooteboom hem, al veertig jaar dood, in het midden van de jaren zeventig introduceerde in Avenue. Tomas Tranströmer (Zweden, 1931) kreeg twee jaar geleden de Nobelprijs voor de literatuur, maar stond vijfendertig jaar geleden al in Avenue. Voor de lezers van toen moet die Nobelprijs niet als verrassing zijn gekomen. Bernlefs vertalingen van Tranströmers werk werden op groot formaat gedrukt. Uit 'Nocturne': 'Ze durven niet alles los te laten hoewel hun slaap zwaar is/ Ze rusten als neergelaten slagbomen wanneer het mysterie voorbij trekt.'


Opmaak, fotografie en lettertypes halen een tijdperk terug, menig gedicht stijgt daar boven uit. 'Het alfabet' van de Roemeense dichter Marin Sorescu (1936- 1996) verscheen in 1978 in Avenue, maar is als poëtische vervatting van repressie en censuur nog net zo relevant als toen. 'Hij merkte het nauwelijks, toen hij de eerste letter verloor/ Hij praatte verder, behoedzaam ieder woord vermijdend waar de letter in voorkwam/ Toen verloor hij er nog een, ik meen de N: zon en maan vielen weg.'


Sorescu en vele anderen werden door Nooteboom ingeleid in stukken waarin hij zijn enthousiasme probeerde over te dragen. Het resultaat waren een aantal van zijn mooiste zinnen over werk van collega's. Over de Chileen Pablo Neruda (1904-1973): 'Het is de gave van een groot kunstenaar om de essentie van de kindertijd (...) door de loopgraven van een lang leven heen te bewaren.'


Over Pessoa: 'Mank gaan alle vergelijkingen, maar je zou je voor moeten stellen dat Marsman, Slauerhoff, en de Vestdijk van Thanatos aan banden alledrie creaties waren van weer een andere, vierde dichter...'


Over Peter Handke (Oostenrijk, 1942): 'Wonderlijk is dat bij iemand die zo goed weet te bewonderen de toon zo volstrekt eigen is.'


Je kunt zeggen dat die kwalificering terugslaat op Nooteboom zelf. De schrijver kreeg al veel lof voor deze stukken in de tijd dat ze werden gepubliceerd. Er was een aanzienlijke groep lezers die Avenue speciaal voor zijn bijdragen kocht. Toen Nooteboom in 1980 zijn eerste roman in zeventien jaar publiceerde, Rituelen, vond dat boek zijn weg naar een lezerspubliek dat zijn vroege romans niet kende, maar wel zijn stukken uit Avenue.


Interessant is dat bij de schrijver zelf een ressentiment is blijven hangen jegens 'intellectueel Nederland' dat hem in zijn Avenue-jaren bekritiseerde voor de 'uitverkoop' van zijn talent aan een glossy - voor sommigen in de jaren zeventig zoiets als een glanzend bastion van het grootkapitaal.


In de inleiding van de facsimile memoreert Nooteboom een NRC-redactrice die hem medio 1975 voor voeten wierp: 'Hoe kun je nou schrijven voor een blad waar op de achterkant van je stukken advertenties voor dameslingerie staan?'


Nu de stukken zijn gebundeld, kan iedereen zien wat er overblijft al je de dameslingerie weghaalt.


Voor Nooteboom ( 80 )

Ter gelegenheid van Cees Nootebooms 80ste verjaardag verschijnen vandaag tevens bij De Bezige Bij Alles voor het eerst - Geen verjaardagsbrief voor Cees Nooteboom door Alberto Manguel en Piet Piryns' Met lopen nooit opgehouden - In gesprek met Cees Nooteboom (beide euro 9,99).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden