RECONSTRUCTIE

Toen de Muur viel lag Gorbatsjov in Moskou op één oor

De afbraak van de Muur begon veel eerder dan in 1989. En niet in Duitsland maar in Vaticaanstad, waar een Pool paus werd.

Bert Lanting
Sovjetleider Michail Gorbatsjov groef met zijn perestrojka het graf voor de DDR. Beeld Joost van den Broek
Sovjetleider Michail Gorbatsjov groef met zijn perestrojka het graf voor de DDR.Beeld Joost van den Broek

De man die het allemaal in gang zette, Sovjet-leider Michail Gorbatsjov, lag in Moskou te slapen, toen 25 jaar geleden de Muur viel. Pas de volgende dag kreeg hij van zijn medewerkers te horen dat het IJzeren Gordijn van de ene op de andere dag was gevallen.

Ook bondskanselier Helmut Kohl, die al maanden druk bezig was aan de poten van het Oost-Duitse regime te zagen, werd verrast door de val van de Muur. Hij was in Polen waar hij de voorspelling van vakbondsleider Lech Walesa wegwuifde dat de Muur het nog maar een paar weken zou uithouden. 'Jij bent nog jong en je begrijpt sommige dingen niet. Er zijn lange historische processen aan de gang en dat zal vele jaren duren', hield hij Walesa voor.

De Oost-Duitse leider Erich Honecker, die ooit de leiding had gehad over de bouw van de Muur, had nog een half jaar eerder zelfverzekerd verklaard: 'Die Mauer bleibt noch hundert Jahre.' Maar toch voorvoelde hij het gevaar al veel eerder. De hervormingen die Gorbatsjov in de Sovjet-Unie invoerde, beschouwde hij als een levensgevaarlijk experiment. 'Ik zal in de DDR nooit toestaan wat in de Sovjet-Unie gebeurt', verzekerde hij zijn collega's in de Oost-Duitse partijleiding. 'Als je buurman een ander behang neemt, hoef jij nog niet hetzelfde te doen', was de redenering van de DDR-leiding.

'Eigen boontjes doppen'

Goed beschouwd had Honecker gelijk dat de 'perestrojka' (hervorming) en 'glasnost' (openheid) waarmee Gorbatsjov het Sovjet-systeem een tweede leven hoopte te geven, juist de doodsteek voor het socialistische systeem zouden worden. Maar kennelijk besefte hij toch niet dat hij zijn DDR-paradijs nooit overeind zou kunnen houden zonder de steun van Moskou.

De afbraak van de Muur begon veel eerder dan 1989. De eerste scheuren verschenen al met de witte rook die in 1978 uit de Sixtijnse Kapel omhoog kringelde en de Poolse kardinaal Karol Wojtyla tot paus bleek te zijn gekozen. KGB-chef Joeri Andropov zag de bui al hangen en belde woedend de Sovjet-ambassadeur in Rome om uitleg. Hoe had hij in vredesnaam kunnen toestaan dat een burger van een Oostblokland tot paus werd gekozen? 'Wojtyla vormt een bedreiging voor de veiligheid van de Sovjetunie', waarschuwde hij zijn collega's volgens Victor Sebestyen, schrijver van Revolution 1989: the Fall of the Soviet Empire.

Maar hoe doorslaggevend Gorbatsjovs rol was, blijkt uit het feit dat de Oostblokleiders - zowel de hervormers als de gestaalde partijleiders die zich aan de macht vastklampten - iedere keer bij hem aanklopten om zijn zegen. De hardliners - Honecker, de Tsjecho-Slowaakse partijleider Gustav Husak, de stalinistische Roemeense leider Nicolae Ceausescu en Todor Zjivkov van Bulgarije - drongen herhaaldelijk aan op militair ingrijpen door het Warschaupact, toen hun Poolse en Hongaarse collega's de touwtjes volgens hen gevaarlijk ver lieten vieren. Maar Gorbatsjov weigerde ieder keer. 'Jullie moeten je eigen boontjes doppen', was zijn boodschap.

Geest uit de fles

Ook de hervormers keken steeds over hun schouder naar Gorbatsjov. De hervormingsgezinde Hongaarse leider Miklos Nemeth peilde Gorbatsjov voordat zijn regering in augustus 1989 een gat in het hek langs de grens met Oostenrijk knipte en duizenden Oost-Duitsers ongehinderd de grens overliet. Het werd de doodsteek voor het bouwwerk van Honecker.

Met repressieve maatregelen probeerden Honecker en zijn minister voor Staatsveiligheid Erich Mielke de smeulende opstand te bezweren, maar de geest was uit de fles. Toen hij begin oktober samen met Gorbatsjov en andere Oostblokleiders ter gelegenheid van 40ste verjaardag van de DDR een parade van de socialistische jeugdbeweging afnam, klonk het uit de menigte: 'Gorbi, red ons!' en 'Wir sind das Volk!'. De Poolse leider Rakowski fluisterde tegen Gorbatsjov: 'Hoort u wat ze roepen?' 'Ja', zei Gorbatsjov, 'dit betekent het einde'.

7 oktober 1989, Sovjet-leider Michail Gorbatsjov met zijn Oost-Duitse collega Erich Hon­ecker (rechts) bij de 40ste verjaardag van de DDR. Beeld -
7 oktober 1989, Sovjet-leider Michail Gorbatsjov met zijn Oost-Duitse collega Erich Hon­ecker (rechts) bij de 40ste verjaardag van de DDR.Beeld -

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden