Toekomst vissers interesseert de gouverneur niet

Dankzij het baggerwerk van Van Oord wordt de haven van het Braziliaanse Ipojuca interessant voor investeerders. Dat komt gouverneur Eduardo Campos heel goed uit in zijn gooi naar het presidentschap. Maar vissers en omwonenden zijn de klos.

IPOJUCA - Toen zes privébeveiligers en een sloopwagen voor zijn huis stopten, ging Josef Ferreira (65) voor de deur op de grond zitten in een laatste poging zijn woning te redden. 'Ze bedreigden me met hun wapens, sleepten me weg en brachten me naar het politiebureau', vertelt Ferreira. Toen hij later die dag terug kwam, was zijn huis met de grond gelijk gemaakt. 'Al mijn spullen lagen onder het slooppuin.'


Ferreira en elfduizend anderen moeten plaatsmaken voor de ontwikkeling van haven- en industriegebied Suape, onderdeel van gemeente Ipojuca in het noordoosten van Brazilië. Het Nederlandse baggerbedrijf Van Oord is sinds de jaren negentig betrokken bij de uitbreiding van de haven en krijgt daarbij steun van de Nederlandse staat in de vorm van exportkredietverzekeringen. De ontwikkeling van het havengebied gaat gepaard met illegale huisuitzettingen, intimidaties, de vernietiging van mangrovebossen en een toename van haaienaanvallen.


Sinds 1992, het begin van de grootschalige ontwikkeling van de haven, zijn zestig haaienaanvallen geregistreerd in de regio, waarbij twintig doden vielen. Ter vergelijking: in heel Brazilië vinden gemiddeld vier aanvallen plaats per jaar.


Biologen stellen dat de verdwenen mangrovebossen een belangrijke oorzaak zijn van de haaienaanvallen. Mangrove is rijk aan garnalen, krabben en kreeften en een belangrijk voortplantingsgebied van vissen en haaien. De dieren zijn gedesoriënteerd en zoeken nieuwe voedselbronnen, aldus de biologen. Een andere verklaring ligt in het verdwijnen van rif, een natuurlijke barrière tegen haaien. Bij het uitdiepen van het toegangskanaal heeft Van Oord afgelopen jaar opnieuw een deel van het rif laten exploderen.


'Die explosies hebben kreeften en vis weggejaagd', zegt visser Enaldo Rodrigues (42). 'Van Oord heeft bovendien alle mangrovebossen vernietigd, met desastreuze gevolgen voor de visstand.' Rodrigues' vissersbootje slingert vervaarlijk heen en weer in de metershoge golven. 'Vroeger viste ik soms 150 kilo per dag', aldus Rodrigues, terwijl hij met zijn blote voet het stuur recht houdt. 'Nu haal ik dat per maand niet eens meer.'


'Veel mensen moeten wijken voor deze haven en de baggerwerkzaamheden beïnvloeden de visstand tijdelijk negatief', erkent Jurgen Nieuwenhoven, manager van Van Oord in Brazilië. 'Maar onze opdrachtgever Suape geeft schadevergoedingen aan de vissers en regelt vervangende huisvesting voor de onteigenden. Ik heb de indruk dat dit op een correcte manier gebeurt.'


Rioollucht

Josef Ferreira deelt die indruk niet. Suape bood hem 7.000 euro voor zijn huis op het eiland Tatuoca, midden in het havengebied. Hij woonde er veertig jaar maar krijgt geen vervangende huisvesting aangeboden. 'Ik snap niet precies waarom', zegt Ferreira, die na de onteigening met zijn gehandicapte vrouw in een sloppenwijk is gaan wonen, aan de rand van Ipojuca. 'Ze beschouwen me niet als een oorspronkelijke inwoner, geloof ik.'


In de smalle steeg waar Ferreira nu woont, hangt een indringende rioollucht. De muren van het huis zijn beschimmeld, het vocht loopt langs het dak naar beneden. Zijn vrouw ligt in bed voor zich uit te staren. Zacht strijken haar graatmagere handen over haar verlamde benen. 'Ik was altijd arm', zegt de voormalig visser. 'Maar op het eiland was het leven rustig, we hadden fruitbomen en een kleine akker. We waren best gelukkig.'


Enkele kilometers verderop woont Maria José da Silva (27). 'Ze hebben ons met geweld het huis uitgezet', vertelt de vrouw die tot twee jaar geleden op hetzelfde eiland woonde. Haar zes kinderen zitten in de woonkamer en staren naar het wazige beeld op een oude televisie. Na de ontruiming trok het gezin in bij Da Silva's moeder, in een huis van 30 vierkante meter.


'We krijgen geen vervangende woonruimte omdat het huis waar we woonden niet van ons was', vertelt de jonge moeder, die op haar 13de trouwde met een inwoner van het eiland. 'We huurden het en hebben daarom nergens recht op', zegt ze terwijl ze de wilde krullen van dochter Ana in een strakke staart bovenop haar hoofd bindt. Ze probeert via justitie alsnog een woning te bemachtigen maar heeft weinig hoop. 'De rechters vinden ons niet zo belangrijk.'


Heitor Scalambrini beaamt dat. Hij is professor aan de Federale Universiteit van Pernambuco en coördinator van het Suapeforum, een samenwerkingsverband van milieuorganisaties en sociale bewegingen. 'Het is naïef van Van Oord om te vertrouwen op het rechtssysteem en de goede intenties van de havenautoriteiten', vindt Scalambrini. 'De haven is het prestigeproject van deelstaatgouverneur Eduardo Campos. Wie verhaal wil halen bij justitie loopt tegen muren op, misstanden verdwijnen in de doofpot.'


Een overgrote meerderheid van de inwoners van Pernambuco is voorstander van de uitbreiding van haven en industrieterrein. Het levert tienduizenden banen op en is nu al goed voor 10 procent van de inkomsten van de deelstaat. Er zijn ruim honderd bedrijven gevestigd en 45 op komst. Dankzij zijn haven is Eduardo Campos, die het volgend jaar in de presidentsverkiezingen opneemt tegen Dilma Rousseff, de populairste gouverneur van Brazilië.


Volgens minister Márcio Stefanni is er van misstanden geen sprake. Stefanni is minister van economische ontwikkeling van Pernambuco en tevens directeur van Suape, dat volledig in overheidshanden is. 'De bewoners van het havengebied hebben het land ooit gekraakt en hebben dus geen eigendomsrechten', aldus de minister. 'Desondanks bouwen we vervangende woningen en geven een vergoeding voor het verlies van hun huis. Wij bepalen de prijs. Als ze het daar niet mee eens zijn, kunnen ze naar de rechter.'


Herbebossing

De mangrove die vanwege de ontwikkeling van de haven verdwijnt, wordt elders gecompenseerd, zo verzekert Stefanni. Nieuwenhoven bevestigt dat: 'Wij hebben een deel van de herbebossing zelf moeten uitvoeren', aldus de manager van Van Oord. 'Ik was positief verrast hoe streng de controle van de milieuautoriteiten was.' De vissers profiteren er nog lang niet van. Het duurt jaren voordat de jonge bomen dezelfde functie vervullen als de vernietigde mangrove.


Visser Rodrigues stuurt zijn bootje door de haven, en zwaait naar het personeel van een ruim 300 meter lange olietanker van staatsoliebedrijf Petrobras. 'De meeste werknemers komen van buiten, wij hebben niet de juiste opleiding', aldus Rodrigues, zelf semi- analfabeet. 'Ik ben niet tegen de haven, maar het moet voor iedereen goed uitpakken', zegt hij.


Minister en havendirecteur Stefanni erkent dat de situatie van de vissers 'gevoelig' is. Maar de nadelen van Suape wegen volgens hem niet op tegen de voordelen. 'Dit levert enorme economische groei op voor de hele deelstaat. Ook de vissers zullen profiteren, hun kinderen kunnen later in de fabrieken gaan werken. We moeten allemaal moderniseren', zegt hij. 'We leven niet meer in de 17de eeuw.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden