'Toekomst van mijn familie hangt nu van mij af'

De Haïtianen die vanuit een kamp in Mexico naar de VS proberen te komen, hebben een lange tocht achter de rug: ze zaten jaren in Brazilië, maar het leven daar wordt voor hen steeds lastiger.

Beeld Marcel Van Den Bergh

Iedere ochtend stoppen Michel en zijn vrouw hun schaarse bezittingen in een rolkoffer, nemen afscheid van de vrijwilligers in het opvangcentrum voor migranten en gaan met hun 2-jarige dochter naar de grensovergang in de Mexicaanse grensstad Tijuana. Met tientallen andere Haïtianen zitten ze daar urenlang in de brandende zon te wachten, in de hoop dat hun dag eindigt in de VS.

Sinds mei zijn volgens de Mexicaanse autoriteiten zo'n veertienduizend Haïtianen in Tijuana gearriveerd. Aan de zuidgrens van Mexico krijgen ze een doorreisvisum, met daarop de datum waarop ze het land weer uit moeten zijn. Op die dag begeleidt de Mexicaanse migratiepolitie de Haïtianen vanuit Tijuana de grens over, waar ze direct worden aangehouden door de Amerikaanse grenswachten. In een detentiecentrum wachten ze hun lot af.

Michel en zijn gezin zijn pas op 2 december aan de beurt, maar ze hopen al eerder naar de overkant te kunnen. 'Soms accepteren ze mensen op een andere datum', legt Michel uit. 'Het is een kwestie van geluk hebben.' Om 3 uur 's middags zet hij zijn kind op zijn schouders, pakt de rolkoffer en druipt af. 'We proberen het morgen opnieuw.'

De migranten komen niet rechtstreeks uit Haïti. Ze zijn na de desastreuze aardbeving van 2010 naar Brazilië verhuisd, waar rond de dertigduizend Haïtianen sindsdien op humanitaire gronden een verblijfsvergunning kregen en werk vonden in de bouw. Maar Brazilië gaat door een diepe economische crisis. Honderdduizenden Brazilianen zijn werkloos geraakt, ook voor de Haïtianen is het steeds moeilijker een baan te vinden.

Verkiezingen in Haïti

De Haïtianen zijn gisteren naar de stembus gegaan om uit 27 kandidaten een nieuwe president te kiezen. Aan de nieuwe president de lastige taak het armste land van het westelijk halfrond op de rails te krijgen. Haïti is nog altijd herstellende van de verwoestende aardbeving uit 2010; vorige maand kwam daar orkaan Matthew bovenop. 60 procent van de bevolking leeft in armoede.

Ruim een jaar geleden waren er ook verkiezingen, maar het is nooit tot een tweede ronde gekomen omdat er fraude werd vermoed. In juni zijn die verkiezingen ongeldig verklaard, sindsdien is een nieuwe stembusgang steeds uitgesteld.

Dus vertrekken ze. Lopend of met bussen, door de Peruaanse Amazone, dan de Andes over naar Ecuador, en via Colombia naar Panama. Vervolgens doorkruisen ze Nicaragua, Honduras, Guatemala en Mexico om uiteindelijk, maanden na vertrek en veelal platzak, in Tijuana te belanden. Daar wachten ze in overvolle opvangcentra tot ze de oversteek kunnen maken.

'Ik had al drie maanden geen werk meer', zegt Jeannot Missy (21), die met zijn broer Dona (23) op een bord eten wacht in een gaarkeuken in Tijuana. 'De huur is hoog in Brazilië', zegt hij. 'Ik kon mijn levensonderhoud niet eens meer betalen, laat staan geld naar mijn familie in Haïti sturen.' De broers hebben drie jaar in São Paulo gewoond, maar zagen zich gedwongen te vertrekken. 'De Brazilianen willen ons ook weghebben', zegt hij. 'Ze zeggen dat de crisis onze schuld is, dat we hun banen inpikken.'

De Haïtianen vallen uit de toon in de gaarkeuken. De meeste aanwezigen zijn dakloze Mexicanen, ooit gedeporteerd uit de Verenigde Staten en in Tijuana blijven hangen met het steeds vager wordend plan opnieuw de grens over te steken. Ze ruiken naar goedkope tequila en maken onderling ruzie. 'Ik zit liever niet met ze aan tafel', mompelt Jeannot.

De broers zijn afkomstig uit een middenklasse gezin. Net als de meeste Haïtianen in Tijuana zijn ze goed gekleed en welbespraakt. Ze schamen zich ervoor in een gaarkeuken te moeten eten. 'Mijn vader heeft ons via Western Union zijn spaargeld gestuurd om de reis te kunnen betalen', aldus Dona. 'Het geld is nu op.' Hij port wat met zijn vork in zijn rijst met bonen, en gluurt voorzichtig naar de roggelende Mexicaan tegenover hem. 'De toekomst van onze familie hangt nu van ons af.'

Poort naar 'het beloofde land'

Tijuana is van oudsher een van de poorten naar 'het beloofde land'. Niet voor niets hebben de Amerikanen hier metershoge muren gebouwd, die over de dorre heuvels van de stad kronkelen. 'Aan deze kant zijn ook dromen', heeft iemand met zwarte verf op de muur geschilderd.

Op een steenworp afstand van de grens, op de binnenplaats van opvangcentrum La Viña, zit Fleurison Saint Jean (30). Hij speelt domino met Haïtianen die hij onderweg heeft ontmoet. 'We hebben bij iedere grensovergang verteld dat we uit Congo kwamen', zegt hij. 'Dan krijg je een doorreisvisum, omdat het een land in oorlog is.' Saint Jean heeft in Brazilië vijf jaar voor bouwbedrijf Odebrecht gewerkt. 'De Brazilianen waren goed voor ons', aldus Saint Jean in perfect Portugees. 'Maar toen kwam de crisis.'

Toen hij vertrok uit Brazilië, waren Haïtianen nog welkom in de VS. Sinds de aardbeving van 2010, die grote verwoesting bracht op het toch al straatarme Caribische eiland, kregen Haïtianen er makkelijk een tijdelijke verblijfsvergunning. 'Een vriend van me woont er al een paar jaar', aldus Saint Jean. 'Hij zei me dat er genoeg werk te vinden was.'

Maar terwijl Saint Jean het continent doorkruiste, besloot de Amerikaanse regering het beleid aan te passen. 'De situatie in Haïti is aanzienlijk verbeterd', zei Jeh Johnson, minister van Binnenlandse Veiligheid toen hij 21 september aankondigde dat Haïtianen voortaan gedeporteerd zouden worden. Het bleek een wat onhandige timing, want enkele weken later werd het armste land van het westelijk halfrond getroffen door orkaan Matthew.

De verkiezing van Donald Trump als president van Amerika maakt de kansen van de migranten er niet beter op. De Haïtianen in Tijuana zijn de wanhoop nabij. 'Waar gaan ze ons dan heen deporteren', vraagt een van Saint Jeans vrienden zich af. 'Naar Haïti?' Hij schudt zijn hoofd. 'Dan nog liever terug naar Brazilië.'

Ook Saint Jean maakt zich grote zorgen. Hij heeft een zoon in Haïti en onderhoudt ook zijn zus en haar kinderen. In de politici van zijn land heeft hij geen enkel vertrouwen. 'Het enige dat Haïti nog overeind houdt, zijn de geldzendingen van migranten', zegt hij. 'Als ze ons deporteren, wordt de ellende daar alleen maar groter.'

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden