Toekomst van klimaatbeleid staat ineens op het spel

Tientallen wereldleiders komen vandaag bijeen op de VN-klimaatconferentie in Marrakech. Wat een tussentop had moeten worden, bedoeld om de afspraken van het historische Parijs-akkoord uit te werken, heeft door de verkiezingszege van klimaatontkenner Donald Trump een extra lading gekregen.

Met een mijnwerkershelm op spreekt Donald Trump op campagne in Charleston, West Virginia mijnwerkers toe, afgelopen mei: 'Jullie zullen weer trots zijn.'Beeld AP

Even omschakelen, opeens is er urgentie

Het zou een tussentop worden, dacht iedereen, de VN-klimaatconferentie in Marrakech (COP22). Een vooral technische bijeenkomst over de implementatie van het historische akkoord van Parijs van een jaar geleden, waarin bijna tweehonderd landen vastlegden dat de uitstoot van broeikasgassen zoveel omlaag moet dat de opwarming van de aarde tot ver onder 2 graden beperkt blijft.

Maar Marrakech heeft onvoorzien enorme urgentie gekregen. Niet alleen werden de onderhandelaars ingehaald door de razendsnelle ratificatie van het verdrag, dat 4 november van kracht werd (nadat 55 landen met samen 55 procent van de uitstoot hadden getekend). Daar kwam een paar dagen later de verkiezingszege van Donald Trump overheen. Eerst was iedereen aangeslagen, nu willen alle delegaties er zoveel mogelijk uithalen, zegt een insider. De inzet is hoog, zoals zal blijken uit de toespraken van de wereldleiders die vandaag aanschuiven. Het gaat zomaar ineens over de toekomst van het wereldwijde klimaatbeleid.

Trumpocalypse: een streep door Parijs

Probleem is dat nog onduidelijk is wat het aantreden van de nieuwe Amerikaanse president voor het klimaatbeleid zal betekenen. Verontrustende signalen zijn er genoeg. Zeker is dat Trump klimaatverandering 'bedrog' vindt. Hij wil weer voluit inzetten op fossiele energie, olie, gas en vooral steenkool, hij wil een streep zetten door het akkoord van Parijs en hij wil geen cent meer uittrekken voor internationale klimaatfinanciering.

Bekend is ook wie die klusjes voor Trump gaat opknappen: klimaatontkenner Myron Ebell, die in Trumps transitieteam klimaat en energie beheert en die waarschijnlijk de Environmental Protection Agency (EPA) gaat saneren, de federale dienst die president Obama had opgetuigd om buiten het onwillige Republikeinse Congres om de Amerikaanse CO2-uitstoot in te perken. Ebell of een medewerker lekte afgelopen weekeinde dat Trump zo snel mogelijk uit het akkoord van Parijs wil stappen, dat deze zomer door Obama werd geratificeerd.

Kan Trump zijn beloftes aan mijnwerkers waarmaken? (+)

Donald Trump deed een deel van zijn kiezers in mei dit jaar een plechtige belofte: 'Luister, de mijnwerkers in West Virginia en Pennsylvania (...), die gaan weer aan het werk, geloof me. Jullie zullen weer trots zijn een mijnwerker te zijn.' Vorige week stemde een meerderheid in deze van oudsher Democratische staten voor Donald Trump. Lees hier verder.

Maar opzeggen gaat toch zomaar niet?

Kan Trump het akkoord snel opzeggen? Nee, zeiden de meeste analisten vorige week. Artikel 28 van het verdrag zegt dat dit pas drie jaar na inwerkingtreding mag, en dan nog zal de stap een jaar kosten. Trump kan er dus pas uit aan het eind van zijn ambtstermijn in november 2020. De lekkende anonieme bron suggereerde afgelopen weekeinde een shortcut: door niet Parijs maar het moederverdrag op te zeggen (het VN-klimaatverdrag van Rio uit 1992) of door Obama's handtekening onder Parijs simpelweg te annuleren kan het in een jaar.

Aannemelijk is zo'n harde exit niet, zeggen insiders. Rio opzeggen zou zeer omstreden zijn. Niet alleen is dat akkoord onder de Republikeinse president George Bush senior en door het Congres geratificeerd, als de Verenigde Staten uit de VN-klimaatorganisatie UNFCCC zouden stappen (zelfs Noord-Korea is slapend lid) stoot dat vele landen tegen het hoofd en praten de VS ook niet meer mee.

Trump kan een veel makkelijker route kiezen door Parijs gewoon te frustreren, zegt europarlementariër en klimaatkenner Bas Eickhout. Door loze klimaatplannen in te dienen (klimaatplannen zijn toch niet bindend) en door je geld terug te trekken uit de klimaatfondsen, vooral uit het adaptatiefonds van de rijke landen, waarin vanaf 2020 zo'n 100 miljard dollar per jaar moet zitten, een pot die volgens ngo's als Oxfam toch al minimaal is gevuld.

De ramp zou in beide gevallen niet te overzien zijn. De VS zijn met 18 procent van de emissies na China de tweede uitstoter ter wereld en uitstappen kan andere onwillige landen op een idee brengen. Rusland, dat nog niet heeft geratificeerd, en olielanden als Venezuela zouden kunnen volgen. En het dichtdraaien van de geldkraan raakt aan de achilleshiel van Parijs. Veel arme landen hebben hun klimaatplannen direct gekoppeld aan financiële steun, en dus kunnen Trumps plannen een sneeuwbaleffect op gang brengen.

CO2-uitstoot opnieuw gelijk

Goed nieuws was er van de klimaatwetenschap afgelopen weekeinde. De wereldwijde CO2-uitstoot is in 2015 voor het derde jaar op rij vrijwel gelijkgebleven. Onderzoekers van het Global Carbon Project schrijven dit vooral toe aan de VS (min 2,5 procent, door vermindering van de steenkoolproductie) en China (min 0,7 procent, door minder economische groei). Die afnamen zullen dit jaar doorzetten. Alleen India stoot meer uit, 6 procent. Het is nog veel te vroeg om van een trendbreuk te spreken, zei onderzoeker Glen Peters.

China gaat voorop met tegengas geven

De internationale reacties zijn dan ook niet mals. Zo was er de ongebruikelijke reprimande door China, dat de VS vorige week opriep zijn verantwoordelijkheid te blijven nemen. Ook kleine eilandstaten deden dat en zelfs een oliestaat als Saoedi-Arabië. Breken met het klimaatbeleid, als ongeveer het enige land ter wereld, zal van de VS een soort 'schurkenstaat' maken, zei VN-coryfee Mary Robinson, oud-president van Ierland. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry, ook in Marrakech, beloofde zondag dat de regering-Obama er nog alles aan zal doen om dat scenario te voorkomen.

De bijna tweehonderd landen in Marrakech hebben zich voorgenomen een krachtig signaal af te geven. Dat moet komende dagen uitmonden in de zogenoemde Marrakech Call, een gezamenlijke oproep om het momentum van Parijs te redden en niet minder maar méér te doen, door de ambities op te schroeven naar een opwarming van hooguit 1,5 graad.

De klimaatbeweging is van plan Trump te bestoken met petities. En alsof dat nog niet genoeg is, willen diplomaten kopstukken uit het bedrijfsleven inschakelen. Naar verluidt is Paul Polman van Unilever al benaderd om Trump te gaan bewerken.

De honden blaffen, de karavaan trekt door

De hoop is dat gezamenlijke druk Trump kan bijsturen. Dat is niet ondenkbaar, zegt Donald Pols van Milieudefensie. Klimaatbeleid is, hoe symbolisch ook, niet de topprioriteit van Trumps politieke agenda (noch van zijn achterban) en Trump is uiteindelijk toch een zakenman, die ook zal moeten erkennen dat de wereldwijde transitie naar duurzame, hernieuwbare energie onomkeerbaar is. Groene stroom wordt dankzij betere technologie steeds goedkoper. Dat maakt het subsidiëren van de fossiele energiesector achterhaald.

De klimaatbeweging gaat de komende jaren door, beklemtoonde VN-klimaatchef Patricia Espinosa vorige week. Het akkoord van Parijs, dat is ondertekend door 109 landen (met 76 procent van de werelduitstoot), blijft rechtsgeldig en is krachtig genoeg, ook als de VS niet meer meedoen.

De honden blaffen, de karavaan trekt voort. Alleen komt het dan aan op Chinees-Europees leiderschap, waarschuwde EU-commissaris Miguel Canete zondag.

De tijd dringt in elk geval. 'We kunnen met de huidige emissies nog vijf jaar vooruit', zegt Pols, 'en dan hebben we ons carbonbudget opgemaakt, de hoeveelheid CO2 die we nog mogen verstoken als we de 2-gradendoelstelling van Parijs willen halen.' En wetenschappers hebben al gewaarschuwd dat als de mensheid de ergste risico's van de klimaatverandering wil voorkomen, de opwarming beperkt moet blijven tot maximaal 1,5 graad in 2100.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden