Toegesprokenen spreken terug

Er moet in elk geval met de PVV worden geformeerd

Het is beschamend voor een krant met twee benen in de samenleving, maar we hebben die 24 zetels voor Wilders wéér niet voorzien. Niet alleen wij. Journalisten keken naar Cohen, opiniepeilers hadden geen PVV’ers in hun bestand, debatten gingen gezellig over de hypotheekrenteaftrek.

Er was gegiechel in het Carré-debat toen Wilders weer eens over de massa-immigratie begon. Goeie mop van Geert. Daarna volgde verbijstering over eenzesde deel van de bevolking dat PVV stemt. Intussen is de vermoeidheid alweer ingetreden. Ach ja, die groep is er nu eenmaal, een soort lompen-electoraat. Nu gaan we over tot de orde van de dag en werken aan Paars-plus.

Crisis kwam van rechts
Dat mensen ‘gewoon’ rechts stemmen is voor de modale sociaal-democratische politicus al niet te vatten. De crisis kwam immers ‘van rechts’, zoals Bert Koenders zei. De windrichting van de crisis maakt op de kiezer echt minder indruk dan zo’n krantenbericht op verkiezingsdag: de gemeente Dongeradeel wilde bijstandsmoeders die het moeilijk hebben op de huwelijksmarkt mooi in de kleren steken en à 1.400 euro relatiebemiddeling aanbieden. Na lokale volksopstand gaat het idee niet door. Meer in het algemeen denken veel kiezers dat het hoog tijd is om de staat te trimmen, en dat kun je nu eenmaal beter aan rechts overlaten.

Nu Wilders. Na de uitslag marcheerden oude gedachten voorbij. West-Brabant en Oost-Limburg, waar ze massief PVV stemden, daar zitten toch geen moslims? Volendam en Urk toch ook niet? Die lui hebben dus geen reden PVV te stemmen. Dat heb ik altijd een rare redenering gevonden. Alsof je in een bos moet wonen om op GroenLinks te stemmen, of zelf kwetsbaar moet zijn voor een stem op de PvdA. Kiezers brengen hun stem uit met het oog op wat zij zien als het algemeen belang. En overeenkomstig hun verwachting, hoop of vrees voor de toekomst. Ook in West-Brabant denken ze weleens dat het algemeen belang bestaat uit vol=vol.

Kompas
De laatste variant van kiezerskritiek: hij is zijn kompas verloren. PvdA-senator en pasbevoegd hoogleraar Klaas de Vries zei deze week dat burgers tegenwoordig een stemwijzer nodig hebben om tot een keuze te komen. Ze zijn als het ware hun navigatiesysteem kwijt en moeten naar huis bellen om de weg te vragen – waar ben ik? Dat vindt Klaas. Ik kan me voorstellen dat hij teleurgesteld is omdat zijn achterban die voorheen volautomatisch de PvdA-tomtom volgde, niet meer bestaat. En dat hij daarom denkt dat kiezers dolend in het donker rondlopen en vervolgens massaal door de kieswijzer naar Wilders worden gedreven.

Logica
Maar een blik op die fascinerende uitslagenkaart laat zien dat er in kiezersgedrag systeem zit, bijvoorbeeld een geografische logica. Topografie is sociale positie in de ruimte. Dat kun je inderdaad zien in Brabant en Limburg. De kerken zijn leeg, de spirituele bron van het CDA staat droog. Weg CDA. Eerst gingen de kiezers naar de SP, waar het als vroeger bij de KVP gezellig was en sociaal. Nu naar Wilders, die op een minder aantrekkelijke manier reclame maakt voor de ouderwetse gemeenschap. Dat willen ze in Brabant. Om met de politicoloog Meindert Fennema te spreken, als het niet fatsoenlijk kan, dan maar onfatsoenlijk.

Ik las het uitstekende boek The neglected voter van de Amerikaanse journalist David Paul Kuhn (2007). In de Verenigde Staten had je in de jaren tachtig de zogeheten Reagan Democrats, een grote groep die zich na de jaren zestig en zeventig niet langer thuisvoelde bij de Democraten. Blanke mannen, lagere middenklasse en werkzaam in het bedrijfsleven, woonachtig in suburbia – en oorspronkelijk de harde kern van het Democratische electoraat.

Vergaarbak
De Democatische partij was in die jaren een vergaarbak geworden van subsidiabele belangengroepen, vrouwen, minderheden, milieubeweging. De lagere middenklasse-mannen hadden er weinig meer te zoeken, hun hang naar law & order werd gezien als de beginfase van fascisme. In 1980 hadden ze er genoeg van en liepen ze en masse over naar de republikein Reagan. Het was een ‘paradigma-switch’, vergelijkbaar met Fortuyn in 2002, en ze kwamen daarna nooit meer bij de Democraten terug.

Het werd niet gezien. Niet door de media, die grotendeels moesten lachen om de paljas Reagan. Niet door de linkse intelligentsia. De vraag in de kranten luidde, waarom doet Reagan het zo slecht bij vrouwen. Niet: waarom doet hij het zo goed bij mannen. De lagere middenklasse-man werd een belachelijk specimen, een monkelende Archie Bunker. Maar ook belachelijke specimina gaan naar de stembus. Zoals Kuhn schrijft: ‘Progressieve mensen denken dat ze er zijn voor de arbeiders, terwijl de blanke werker gelooft dat de progressieve cultuur hem alleen maar tegenwerkt.’

Mannen
En kijk nu naar Nederland. Wie zijn die rechtse stemmers? Mannen bijvoorbeeld. Zowel de VVD als de PVV zijn uitgesproken mannenpartijen, terwijl de PvdA en vooral GroenLinks het goed doen bij vrouwen. Dat de man ook in Nederland een ‘neglected voter’ is, bleek wel toen ik de VVD hierover belde. Op het partijbureau zeiden ze het ‘geen probleem’ te vinden om zoveel mannelijke kiezers te hebben. Ze zagen hun eigen troefkaart niet.

Nog meer rechtse kiezers: de lagere inkomens die bij de PvdA hoorden, en jongeren die zien dat de verworven rechten tegen de tijd dat zij aan de beurt zijn, zijn verdampt. Belangrijkste gemene deler: ze hebben van de staat niet veel te verwachten.

Pakje brood
Het zijn mensen die worden toegesproken, zoals briefschrijver Niko Pronk het laatst mooi formuleerde. PVV-kiezers verkeren niet in de ‘gesubsidieerde sector’ maar frequenteren bedrijventerreinen ‘waar lassers, kotteraars, freezers, automonteurs werken, die met een pakje brood onder hun arm naar het werk gaan’.
‘De politiek gaat niet over hen, zal ook nooit over hen gaan. De politiek kent één grote scheidslijn: de hulpbehoevenden en de toegesprokenen. De hulpbehoevenden kennen we. De toegesprokenen zijn Henk en Ingrid. Zij mogen niet discrimineren en niet bang zijn voor vreemdelingen. Zij moeten beseffen dat ons stelsel hun AOW niet langer kan betalen. Ze moeten van alles.’

Volendam
Vandaar dat Urk en Volendam exemplarisch zijn voor de PVV. Stevige gemeenschappen die nog nooit een moslim hebben gezien. Maar ze onderhouden een uitgesproken humeurige relatie tot de staat, die de vorm aanneemt van de visafslag-inspecteur die ze alleen maar bestraffend komt toespreken.

Bij deze groepen had Rutte succes met zijn ‘hardwerkende Nederlander’. En vooral Wilders. Zijn gebeuk op de islam is niets anders dan overdrachtelijke kritiek op de staat, die de burger van alles opdringt waarom hij niet heeft gevraagd. De islam symboliseert al die gebieden waar de staat in hun ogen tekortschiet. Massa-immigratie, criminaliteit, een staatsomroep die actie voert voor een generaal pardon, Europees internationalisme in plaats van patriottisme.

It’s the immigration stupid, sms’te een vriend na de uitslag. Acht jaar na de moord op Fortuyn, bijna twintig jaar sinds Bolkestein alarm sloeg over de islam in de Volkskrant. De hele politiek is onmiskenbaar naar rechts opgeschoven. Voor Wilders en de zijnen is het niet genoeg en moeten we het gevaar van de islam letterlijk nemen. PVV-Kamerlid Bosma zei me op verkiezingsavond dat kinderen van een Joodse school uit Amsterdam-Oost de avondvierdaagse niet meer durven lopen, uit angst voor Marokkaanse jongens.

Dat is voor een groot deel van het electoraat niet aan de orde. Maar voor heel Nederland geldt wat bovengenoemde briefschrijver vaststelde: dertig jaar immigratie heeft Nederland meer veranderd dan de Tweede Wereldoorlog, en de kiezers hebben er nooit om gevraagd. Job Cohen zegt het ongenoegen te begrijpen. Heel verstandig dat hij niet heeft meegehuild met degenen die vinden dat Paars-plus de enige fatsoenlijke optie is, en de koningin adviseerde dat er in elk geval met de PVV geformeerd moet worden. Dat is ook mijn advies aan de majesteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden