Toch vanavond al op tv: docu die de Groningen-discussie wel eens zou kunnen veranderen

Uitzending toch nog op tijd voor de Tweede Kamerverkiezingen

De documentaire De stille beving geeft een huiveringwekkend beeld van de situatie in Groningen. Na een twitteractie is de uitzending vervroegd van april naar vanavond - op tijd voor de verkiezingen.

Het gezin uit Bedum in een still uit De stille beving. Beeld Siese Veenstra

Het sidderen van de aarde, loze beloften, groeiende wanhoop, instortende monumentale boerderijen, de dood van de hartpatiënt en de bosuil die op een schuurzolder nestelde - de dramatische scènes kruipen onder de huid van de kijker, die eindelijk zelf kan doorgronden waarover Groningers in het bevingsgebied zich al jaren opwinden en waaronder ze lijden. Soms met echtscheiding en de dood tot gevolg.

Drie jaar geleden besloot documentairemaker Piet Hein van der Hoek (62, zelf geboren in Zoutkamp, Groningen, maar daar allang vertrokken) een film te maken over de aardbevingen die samenhangen met de gaswinning door de Nederlandse Aardoliemaatschappij (NAM). 'Mij viel op dat de aandacht voor de bewoners kort na een grote beving snel weer verdween', zegt Van der Hoek. 'Iedereen is even in rep en roer. Maar wat die bevingen op termijn met mensen doen, zien we niet. Ik wilde met een klein verhaal over één gezin een groot probleem in beeld brengen.'

21 camera's

Van der Hoek pakte de zaken grondig aan, als een wetenschapper die de aanwezigheid van een poltergeist met objectieve middelen wil aantonen. De documentairemaker installeerde 21 videocamera's (deels infrarood, voor nachtopnamen) in en rond de boerderij van het stel Albert en Annemarie en hun twee dochters in Bedum, en liet die 24 uur per dag, maand in maand uit registreren wat er gebeurde.

200 duizend uur werden vastgelegd. Van een bosuiltje fladderend in de schuur. Van de marter die over de balken rent. Van de wisselende seizoenen, regen, storm, sneeuw, en dan: een Boeddhabeeld dat schommelt op een tafel tussen vazen die zachtjes rinkelen, een wiegende kroonluchter en een bak water met rimpels. Een beving!

De boerderij van Albert en Annemarie tijdens de sloop. Beeld Siese Veenstra

Zonder commentaar registreert Van der Hoek de gevolgen, niet van deze ene aardschok, maar van de cumulatie van bevingen die Groningen al jaren teisteren: de scheuren in muren die breder zijn geworden, de nieuwe schade in de slaapkamer van de dochters, de stutten die worden geplaatst om instortingen te voorkomen.

Een vertegenwoordiger van de NAM komt op bezoek en zijn belofte dat het echtpaar schadeloos wordt gesteld en dat de narigheid 'geen financiële consequenties moet hebben' leidt tot emotionele, hoopvolle reacties. De NAM had er lucht van gekregen dat Annemarie 's avonds te gast zou zijn bij RTL Late Night van Humberto Tan, bij wie ze vertelt dat haar gezin - in tegenstelling tot veel lotgenoten - de ellende achter zich kan laten.

Loos gebaar

Later blijkt wat de belofte van de NAM waard is: niets. De angst, de onzekerheid, de woede en wanhoop groeien met de jaren. De camera legt het allemaal vast. Het spreken met gespleten tong door de NAM, het eindeloze geduld van Annemarie, totdat na weer een loos gebaar van de vertegenwoordiger 'de maat finaal vol is'. 'Jij bent met een grote honkbalknuppel gekomen. Je hebt m'n hele huis aan gort geslagen en het moet weer worden hersteld. Hoe dúrf je?' Waarop de NAM-man klaagt: 'Ik vind het wel heel persoonlijk worden.' De scène werd, vertelt Van der Hoek, bij de vertoning in een stampvolle bioscoop in Groningen met een staande ovatie onthaald.

Vicepremier Lodewijk Asscher komt op werkbezoek. Hij hoort het verhaal aan van de buurman, wiens boerderij is gesloopt. Met zijn vrouw woont hij, zwaar hartpatiënt, bij een bevriend paar en wacht op een regeling met de NAM voor de bouw van een nieuw, bescheiden huis. Voordat de regeling is getroffen sterft de man, gebroken.

De boerderij van Albert en Annemarie in betere tijden. Beeld Siese Veenstra

Onheil

De seizoenen verglijden, en weer komt er zo'n infraroodopname - die aankondiging van onheil. De uil fladdert, de marter gaat er piepend vandoor, het Boeddhabeeld wankelt en een enorme lading houtblokken valt met donderend geraas om. Nieuwe stutten, nieuwe strijd en tot slot de berusting in de nederlaag: 'Gelijk hebben en gelijk krijgen zijn verschillende dingen', zegt Albert.

Het gezin gaat akkoord met de sloop van de boerderij uit 1839, en krijgt er nieuwbouw voor terug. Als de sloop begint, vinden moeder en dochters het bosuiltje dood langs het pad. Ze begraven het in het bos en markeren het grafje met een kruis van takken - een mooie metafoor voor het leven dat met en uit de woning verdwijnt.

Hoe de onzekerheid en de angst voor een grote klap - die volgens de NAM de eerste jaren niet gaat komen - de Groningers tot wanhoop drijven, maakt De stille beving hartverscheurend invoelbaar. Het zou de documentaire tot een machtig instrument kunnen maken in de strijd van de gedupeerden voor wat zij als gerechtigheid beschouwen.

Die strijd is nog niet gestreden, maar één slag is binnen: de aanvankelijke uitzenddatum is vervroegd. Met luidruchtige steun van cabaretier Freek de Jonge en na een twitterbombardement door de Groningers heeft de zendercoördinator van de NTR de uitzending verschoven van april naar vanavond, ruim vóór de verkiezingen van 15 maart, waarvan de uitslag mogelijk medebepalend is voor de toekomst van de gaswinning.

De stille beving. NPO 2, 20.20 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.