Column

Toch liever cijfers dan visie

Financiën bemoeit zich niet te veel maar juist te weinig met de inhoud.

Een begin van ijdelheid... Beeld Bart Maat / ANP

Jeroen Dijsselbloem is deze dagen niet van de tv te slaan. Hij blaakt van zelfvertrouwen, is de populairste minister ondanks het malheur van zijn partij. Zelfs de ijdelheid steekt een voorzichtig kopje op, met dat koffertje van Lieftinck. Het brengt ons tot de vraag hoe het zit met de macht van Financiën. Is Dijsselbloem de man die eigenlijk aan de touwtjes trekt?

Over de macht van het zogeheten moederdepartement bestaan twee opvattingen. Op het ministerie aan het Korte Voorhout wordt alles bekokstoofd. Of juist niets. De eerste opvatting begint met te wijzen op de bomvrije kelder onder het ministerie - dus niet onder het Torentje. Zie je wel. De onderhandelingen over het herfstakkoord speelden zich af bij Dijsselbloem op de kamer. Niet bij Rutte.

En dan het netwerk van Financiën, dat overal zijn tentakels heeft. De bazen van CPB en DNB, de Nederlandse vertegenwoordiger bij het IMF, allemaal afkomstig van Financiën, allemaal apostelen van de zuinigheids-orthodoxie. En er zijn de strak gesneden jonge mannen, the best & the brightest, die als Inspecteurs van Financiën het boekhouderswerk van de departementen tegen het licht houden. Dijsselbloem is van dit alles de belichaming. Zeker sinds hij de Eurogroep voorzit, controleert hij de informatiestroom. Financiën zit kortom met zijn tengels overal aan.

Tegenstanders van deze gedachte zijn er ook. Alle financiële besluiten zijn gewoon politiek aangestuurd, zeggen ze. Ook bij de grote inventarisatie van bezuinigingen van zes jaar geleden, de heroverwegingsoperatie, zijn er keurige scenario's voorgelegd. Regering, je mag kiezen. Als het maar goedkoper wordt. Je denkt toch niet dat ze bij Financiën hebben bedacht dat defensie al zijn tanks zou verkopen? Dat was een ordinaire politieke keuze: snijden in het leger staat nu eenmaal beter dan snijden in de zorg. Financiën kijkt wel uit om zich in zo'n politiek wespennest te steken.

Het is hier geen Groot-Brittannië, waar de prime minister en de treasurer een politieke tandem vormen. In Nederland zijn de premier en minister van Financiën altijd van verschillende signatuur. Dat leidt tot depolitisering van het financiële beleid, waarvan de zalmnorm nog altijd de neerslag is. Kort gezegd: departementen moeten hun eigen financiële sores oplossen. Overschotten mag je houden, tekorten zelf bijpassen.

Dat geeft een hoop rust, wordt altijd gezegd. Zalm pochte destijds dat hij om half zes achter de piepers zat. Voorheen werden er veldslagen uitgevochten over bezuinigingen. Sindsdien zijn departementsbegrotingen van hun politieke springstof ontdaan. Maar zonder gevolgen is zo'n boekhouderlijk uitgangspunt niet. Tegenwoordig heeft iedereen de mond vol van 'integraal beleid'. De besluitvorming is zo gecompliceerd dat voor het geringste onderwerp drie of vier ministers achter de regeringstafel zitten. Integraal, betekent dat.

Halfzes achter de piepers... Beeld Martijn Beekman

De zalmnorm is daarvan het tegendeel. Die versterkt juist de beroemde verkokering van de ministeries. Eenmaal vastgesteld, is er aan de begroting immers niet meer te tornen. Dan is het financieel opgestaan plaatsje vergaan. Met als gevolg soms rare bezuinigingen. Zo had Plasterk bij de kabinetsformatie zitten slapen en werd vervolgens de AIVD gehalveerd. Timmermans was ook niet helemaal wakker - buitenlandse dienst gedecimeerd. De klacht is niet dat ze zich aan het Korte Voorhout te veel met de inhoud bemoeien - de klacht is juist dat ze zich te weinig met de inhoud bemoeien. 'Leuk, zo'n regeerakkoord, maar de tabellen zijn leidend', zeggen ze bij Financiën tegen elkaar.

De strakke financiële teugel leidt tot kortetermijnbeleid. De afgelopen jaren werden tientallen asielzoekerscentra gesloten. Dat was een makkelijke bezuiniging. Nu moeten ze weer holderdebolder open. Ook de Algemene Rekenkamer verweet Financiën gebrek aan belangstelling voor de maatschappelijke effecten, van bezuinigingen op de kinderopvang, op cultuur en groene investeringen. De financiële kortademigheid wordt nog eens versterkt door de 3-procentsnorm van de euro. Met als komische illustratie de vorige minister van Financiën, Jan Kees de Jager, die de gangen van de Kamer afschuimde, hunkerend naar snelle bezuinigingen.

Als Jesse Klaver deze habitus economisme wil noemen, dan heeft hij gelijk. De cijfers zijn leidend. Zou het alternatief een politiekere toedeling zijn? Ik ben niet overtuigd. Ik kan me niet anders herinneren dan dat er moest worden bezuinigd. Niet om het bezuinigen zelf, maar omdat de verzorgingsstaat altijd vanzelf uitdijt. Het leed in de samenleving is oneindig en dus ook de aanspraak op steun van de overheid. Klaver met zijn economisme, de PvdA met het project Van Waarde, de SP, ze willen allemaal hetzelfde: weg van de neopaarse orthodoxie, weg van de cijfers. Ze willen visie, maar eigenlijk vooral meer geld.

Een moralistische boekhouder... Beeld ANP

Felix Rottenberg noemde in een van zijn uitglijders Dijsselbloem een technocraat. Dijsselbloem is van alles, een moralist, een handige politicus, maar geen technocraat. Zijn hobby is banken en bonusmanagers geselen. Maar deze moralistische boekhouder is ook zuunig. Ik laat me vertellen dat alle ministers van Financiën op hun zuinige mondje worden getraind.

De Klavers en de Rottenbergs zijn tegen de rationalisatie van het leven, tegen het klokken van anderhalve minuut voor het aantrekken van een steunkous. Daar zal Dijsselbloem niet anders over denken. Maar een ding hebben Klaver en Rottenberg niet begrepen. En dat is precies de reden waarom de zuinige Dijsselbloem populair is en links tóch de verkiezingen verliest, zoals Labour in Groot-Brittannië spectaculair verloor ondanks radicale bezuinigingen van de Conservatieven: visies zijn duur, linkse visies zijn duurder. Dat weten kiezers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden