REPORTAGE

To be or to do? Britse kiezer zegt: zoek het maar uit

Donderdag gaan de Britten naar de stembus. Velen van hen zijn de strijd tussen Labour en de Conservatieven moe: saai, voorspelbaar, politici die te veel op elkaar lijken.

Labour-leider Ed Miliband.Beeld AP

Het gaat goed met de verkoop van duimstokken, tuinslangen en cirkelzagen in de doe-het-zelfwinkel Torrys in Warwick. 'Het is een teken dat de mensen weer vertrouwen hebben', zegt eigenaresse Sue Butcher, 'en geld.' Klussen aan het eigen huis is een onderdeel van Het Goede Leven, de slogan van de Conservatieve Partij. Maar ondanks de goede economische tijding staat de regeringspartij van David Cameron amper voor in de peilingen. 'Camerons campagne is te negatief. Die inspireert niet', verklaart Butcher, 'Mevrouw Thatcher was anders, die straalde optimisme uit.'

Een gebrek aan inspiratie is een veelgehoorde klacht in de campagne voor de Lagerhuisverkiezingen. Politici proberen van alles om de opiniepeilingen in beweging te krijgen, van het paraderen met hun echtgenotes (in de keuken) en het belasteren van hun opponenten tot het beloven van de hemel op aarde, wat de scepsis slechts vergroot.

Premier en leider van de Conservatieven David Cameron.Beeld AP

Ze willen de kiezers paaien, maar lijden tegelijkertijd aan mensenvrees. Tijdens hun gechoreografeerde zwerftochten door het koninkrijk komen ze alleen streng geselecteerde stemgerechtigden tegen. Het is de politieke variant van de moderne, steriele oorlog: veel luchtbombardementen, maar geen grondtroepen.

Dat is te merken in Warwick, een stadje in de West-Midlands met theesalons, Hummers en winkels met namen als 'A little shop of lovely stuff'. Bij de vorige verkiezingen hadden de Tories in deze omgeving een voorsprong van 7,2 procent op Labour, het landelijke gemiddelde. Wie hier wint, wint de verkiezingen. Dit kiesdistrict is wat de Amerikanen een swing state noemen. Van politieke activiteit is echter weinig te merken. Geen standjes op het stadsplein, geen billboards en geen politici die folderen. De strijd tussen de partij van de werkende gezinnen (Labour) en de hardwerkende gezinnen (Tories) gaat aan het Tudor-stadje voorbij.

'De campagne duurt veel te lang', verzucht hotelmedewerkster Emma Green, 'ik verander tegenwoordig van zender wanneer politiek ter sprake komt, het is telkens hetzelfde.' De 37-jarige blijkt een zwevende kiezer te zijn die Labour stemde onder Tony Blair en nu Conservatief onder Cameron. 'Het is afgelopen jaren allerminst slecht gegaan, de economie is weer op orde, de boeken kloppen weer.' Dat is ook de indruk van Deborah, een weduwe die haar boxer uitlaat op de paardenracebaan. 'Over politiek en religie praat ik normaal gesproken liever niet, maar als je het echt wilt weten: ik vertrouw de Conservatieven meer.'

Een ander geluid komt van de tandartsassistente Jo, afkomstig uit het nabijgelegen Royal Leamington Spa, die in de tuin bij het kasteel haar lunch deelt met een roodborstje. Rood blijkt aan te sluiten bij haar politieke overtuiging. 'Labour is de partij die bij me past, ze komt op voor de gewone mensen.' Ook Gail, een onderwijzeres en feministe, schenkt haar vertrouwen weifelend aan Miliband, temeer omdat de Tories voor haar 'the nasty party' zijn. 'Ik kom uit een rode familie. Mijn eerste herinnering aan politiek was dat Thatcher als minister van Onderwijs onze schoolmelk afschafte, Thatcher the Milk Snatcher.'

Deze antwoorden wijzen op een fundamenteel verschil tussen de twee grote partijen. De Tories worden van oudsher gerespecteerd voor wat ze doen, terwijl mensen van Labour houden om waar de partij voor staat, haar identiteit, haar goede intenties. De Conservatieve ex-premier Major probeerde tijdens een recente verkiezingstoespraak deze perceptie te veranderen door te beweren dat conservatieven hun emoties niet snel uiten, maar het hart wel op de juiste plek hebben. Vooralsnog geven de kiezers geen eenduidig antwoord op de vraag 'To be or to do? That's the question.' Wat heerst, is apathie en politieke vermoeidheid.

Het verschil uit zich ook in de campagnes. De flegmatieke en pragmatische Cameron, een liefhebber van 'chillaxing' (een combinatie van 'chillen' en 'relaxen'), lijkt op zijn lauweren te rusten. Wat hem betreft hebben de Tories de afgelopen vijf jaar bewezen dat ze begaafde boekhouders zijn en spreekt de economische groei voor zichzelf. Ze hameren op de retorische vraag 'willen we terug naar een Labour-regering die het land bijna bankroet heeft achtergelaten?' De Conservatieven, die zich beschouwen als de natuurlijke regeringspartij, voeren campagne zoals Chelsea voetbalt. Degelijk en defensief.

Labour is meer van de kick-and-rush. Miliband, die weinig te verliezen heeft, voert een felle, campagne. Anders dan Cameron, die al heeft aangekondigd over vijf jaar met politiek pensioen te gaan, barst de uitdager van ambitie en doorzettingsvermogen, waarmee hij zijn beperkingen - geen charisma, te veel ideologie - versluiert. Hij ging zelfs zover om Cameron, door diens ingrijpen in Libië, verantwoordelijk te stellen voor het lot van de bootvluchtelingen.

Politiek gezien zijn de verschillen tussen Labour en de Conservatieven het grootst sinds 1992, toen Major de socialist Neil Kinnock (Milibands mentor) tegen alle verwachtingen in versloeg. Miliband is traditioneel links, terwijl Camerons Conservatieven het karwei willen afmaken waaraan hun jeugdidool Thatcher was begonnen. Het ironische is dat Miliband en Cameron naar het idee van veel kiezers inwisselbaar zijn. 'Het is de keuze tussen een man die met Boris Johnson naar de lagere school is geweest en een man die met Boris naar de middelbare school is geweest', sprak journalist Jeremy Paxman namens velen.

Beiden hebben ook Philosophy, Politics & Economics gestudeerd in Oxford, de ideale opleiding voor de narcist, zoals Evelyn Waugh dat noemde. De twee personifiëren 'de professionele politicus', met name Miliband met zijn onafscheidelijke katheder. Voor Nick Clegg geldt inmiddels hetzelfde. Vijf jaar geleden kreeg de leider van de Liberaal-democraten als nieuwkomer alle aandacht, maar de politieke houdbaarheidsdatum verstrijkt snel. Zijn functie als Pietje Bell van de politiek werd overgenomen door Nigel Farage. De UKIP-leider piekte te vroeg, een jaar geleden bij de Europese verkiezingen.

De ontdekking van de verkiezingscampagne is Nicola Sturgeon, de charismatische leider van de Schotse Nationalisten voor wie het eerste verkiezingsdebat op de televisie haar introductie vormde bij de Engelsen. Ze ontpopte zich tot het linkse nichtje van Thatcher: inspirerend en bevlogen. 'Kan ik op Sturgeon stemmen?', was de meest gestelde vraag op Google na het debat (antwoord: nee, want ze is niet verkiesbaar). Onder haar leiding dreigt de SNP de Labour Partij weg te vagen. De nationalisten hebben de slag - het onafhankelijkheidsreferendum, afgelopen najaar - verloren, maar winnen de oorlog.

Labour gebaat bij oneerlijke verdeling van kiesdistricten

Het Britse kiesstelsel is in het voordeel van Labour. Om een werkbare meerderheid van twintig zetels te halen, heeft de oppositiepartij genoeg aan een voorsprong van 4 procent op de Conservatieven. Voor dezelfde meerderheid hebben de Conservatieven een voorsprong van 13 procent nodig. De ongerijmdheid was zichtbaar in de afgelopen twee verkiezingen. Met 35 procent van de stemmen had Tony Blair in 2005 355 zetels, terwijl David Cameron vier jaar later met 36 procent slechts 306 zetels behaalde. Oorzaak is de oneerlijke verdeling van de kiesdistricten. De stedelijke gebieden, die doorgaans rood zijn, hebben meer districten dan het conservatieve platteland. Negen van de tien kleinste districten zijn dan ook in handen van de sociaal-democraten. De coalitiepartijen waren vijf jaar geleden van plan de grenzen van de districten te verleggen. Maar nadat Cameron de Hogerhuishervorming had gesaboteerd, nam Clegg wraak door niet aan de herziening mee te werken. Lachende derde was Labour, dat blij is met de scheve vertegenwoordiging. Het progressieve deel van het Verenigd Koninkrijk heeft nog een voordeel. Aan de rechterkant zal UKIP zo'n 13 procent van de stemmen halen, maar omdat deze stemmen over het land verdeeld zijn, vertaalt zich dat in één tot vijf zetels. Daarentegen kan de NP met 2 procent van de stemmen 59 zetels halen, omdat ze zijn geconcentreerd in één gebied. Procentueel behaalt rechts (Tories en UKIP) de helft van de stemmen, maar dan is het vormen van een coalitie onmogelijk. Labour en de SNP kunnen mogelijk wel samenwerken, ook al hebben ze samen nog geen 36 procent.

Deze hernieuwde Schotse Verlichting zal grote gevolgen hebben voor het Verenigd Koninkrijk. Als de Conservatieven voor de poorten van de hel een kloeke overwinning wegslepen, is de politieke scheiding tussen Engeland en Schotland compleet: conservatief in het zuiden en socialistisch in het noorden. Mochten Labour noch de Conservatieven een meerderheid behalen, dan bekleden de Schotse nationalisten een machtspositie, precies zoals de Ierse nationalisten in de jaren tachtig van de 19de eeuw.

In de West-Midlands, het hart van Engeland, is de traditionele tegenstelling tussen Labour en de Tories nog intact, maar aan de flanken van het koninkrijk is sprake van een opstand tegen de gevestigde orde. Een van de vele records die donderdag zullen worden gebroken, is het electorale aandeel van Labour en de Tories. In Schotland is het de SNP, in Wales Plaid Cymru, in het zuidwesten de Liberaal-democraten, aan de zuidkust hebben The Greens een zetel en aan de oostkust overheerst het paars van UKIP. Het Engeland van Labour en de Conservatieven is omsingeld door rebellen. Het is revolutie op zo'n Brits: geleidelijk en gemoedelijk.

Inhoudelijk gezien mogen de verkiezingen dan wel weinig inspirerend zijn, vanuit staatkundig oogpunt zijn ze fascinerend. Als er een woord is om de situatie te beschrijven is het 'messy'. In wezen geven de kiezers hun vertegenwoordigers een dikke middelvinger, met de toevoeging 'zoek het zelf maar uit'. Al improviserend zullen de politici uiteindelijk wel een manier vinden om het land te besturen. Samenwerking lijkt onvermijdelijk. Wat doe-het-zelfverkoopster Butcher betreft blijft de huidige coalitie in stand. 'Bij mij thuis is er ook een coalitie. Ik stem Conservatief, mijn man op de Liberaal-democraten. Dat werkt prima.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden