Tjibbe Joustra: 'De jaarwisseling wordt maar niet veiliger'

Van Sire-campagnes tot snelrecht, de overheid heeft van alles uit de kast getrokken om overlast en letselschade rond de jaarwisseling te verminderen. Tevergeefs, blijkt ieder jaar weer. Zet een gedeeltelijk vuurwerkverbod wél zoden aan de dijk?

Een sterretje tijdens de jaarwisseling. Beeld anp

Veel is geprobeerd om oud en nieuw rustiger te laten verlopen. Snelrecht om vandalen vlot te bestraffen, voorlichtingscampagnes om op de gevaren van vuurwerk te wijzen, de jacht op handelaars in illegaal vuurwerk, vuurwerkvrije zones om overlast te beperken.

'Toch moeten we concluderen dat - alle maatregelen ten spijt - de jaarwisseling maar niet veiliger wordt', zegt Tjibbe Joustra, voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. 'Vaak wordt gesproken van een 'rustige jaarwisseling', terwijl we het dan wel hebben over één dode en 500 gewonden. Dat vinden wij echt te hoog.' In het verleden zijn tal van maatregelen genomen om het tij te keren, met hier en daar een succesje. 'Maar die hebben niet het aantal incidenten over de hele linie omlaag gebracht.'

Sire

Neem het snelrecht en later supersnelrecht. De bliksemberechting van verdachten die zijn opgepakt tijdens oud en nieuw is altijd gepresenteerd als middel om potentiële vandalen af te schrikken. 'Maar het haalt helemaal niets uit', zegt Jan Brouwer, hoogleraar algemene rechtswetenschap in Groningen. 'Het zijn vrij irrationele besluiten die raddraaiers nemen in de nacht, vaak onder invloed van drank en drugs. Uit onderzoek blijkt dat zij helemaal niet doorhebben dat ze sneller worden berecht.' Snelrecht dient vooral als signaal naar de bevolking dat de overheid erbovenop zit. 'Niet onbelangrijk, maar voor het terugdringen van verstoringen van de openbare orde tijdens oud en nieuw heeft het geen zin.'

Ook voorlichting over de gevaren van vuurwerk heeft de schade en overlast niet kunnen bedwingen. 25 jaar lang attendeerde Sire de Nederlander op de risico's met de welbekende kreet 'Je bent een rund als je met vuurwerk stunt'. De reclamecampagne is als succes bestempeld, met destijds een daling in het aantal vuurwerkslachtoffers tot gevolg. Maar het laatste spotje dateert van 1999, en getuige de cijfers lopen er in Nederland nog heel wat 'runderen' rond. Jaarlijks telt oud en nieuw 4.000 vuurwerkincidenten, met bijna 500 slachtoffers en 200 beschadigde ogen.

De aanpak van illegaal vuurwerk is ook geen groot succes. 'Illegaal vuurwerk wordt met het jaar zwaarder,' zegt Joustra, 'producten als de Cobra hebben de kracht van een handgranaat.' De Onderzoeksraad ziet dat de politie in de afgelopen jaren het opsporingsbeleid heeft opgeschroefd, maar het blijft toch vechten tegen de bierkaai.

Dat komt mede doordat de Europese controle op de productie en handel in zwaar vuurwerk niet op orde is. Joustra: 'Van de waar die zij controleert, keurt de inspectie van Infrastructuur en Waterstaat een kwart af. Dat betekent dat het vuurwerk ergens in een eerdere fase ten onrechte is toegelaten tot de Europese markt.' Het EC-keurmerk, kortom, staat niet garant voor veilig vuurwerk.

(lees verder onder de video)

De crux is dat een deel van die illegale waar gewoon legaal wordt gefabriceerd, namelijk voor professionele afnemers zoals vuurwerkshows. 'Alleen in Italië en Spanje wordt dit vuurwerk daadwerkelijk door professionals afgestoken', zegt Joustra, 'de rest verdwijnt via allerlei circuitjes in de handen van consumenten.' In Brussel liggen voorstellen op tafel om dit handelsverkeer strenger te controleren, maar voor doorpakken bestaat weinig draagvlak, merkt Joustra. 'In onze buurlanden wordt op een normale manier nieuwjaar gevierd, dus daar is vuurwerk niet zo'n probleem. Wij zijn een uitzondering.'

Om toch de overlast wat in te perken, organiseren gemeenten steeds vaker vuurwerkvrije zones, vooral rond plaatsen als ziekenhuizen en verzorgingstehuizen. Een op de vijf gemeenten heeft inmiddels zo'n zone. Maar centrale vuurwerkshows, bedoeld om overlast elders in de stad de temperen, is nog niet erg populair - slechts een handvol gemeenten organiseert zo'n show.

De onmacht om van oud en nieuw een veilig feest te maken noopt tot een nieuwe aanpak, oordeelt de Onderzoeksraad in zijn rapport. De boel moet op de schop. De raad pleit daarom voor een verbod op het afsteken van vuurpijlen en knalvuurwerk, zoals rotjes.

(lees verder onder de foto)

Mensen steken vuurwerk af tijdens oudejaarsavond in het Haagse Laakkwartier tijdens oudejaarsavond. Beeld anp

Onopgeloste problemen

Helpt zo'n verbod dan wel? Het is in ieder geval eenvoudiger te handhaven, verzekert Joustra. 'Nu weet de politie niet altijd wat er gegooid wordt, een rotje of illegaal spul. Met een verbod op knalvuurwerk kan er veel makkelijker worden ingegrepen.'

Daarmee zijn de problemen nog niet opgelost. Want als handelswaar verboden is, floreert de zwarte markt. Het vuurwerk dat illegaal wordt aangeboden knalt een stuk harder dan de doornsnee rotjes uit het astronautenbrood. Vuurwerkhandelaar Johan Witbaar vermoedt dat een verbod verkeerd zal uitpakken, want liefhebbers laten zich niet afschrikken. 'Het kopen en afsteken van illegaal vuurwerk is al voor veel Nederlanders normaal geworden, iets waar ze openlijk over praten. Met een verbod worden mensen naar het illegale circuit gedreven.'

Van zo'n averechts effect gaat de Onderzoeksraad niet uit, integendeel. Joustra: 'Het doel van vuurwerk afsteken is opvallen door een harde knal. Natuurlijk kunnen mensen illegaal spul afsteken, maar ze zijn voor de politie veel makkelijker op te sporen.' De politie, die tijdens de jaarwisseling veel te maken krijgt met vuurwerkgeweld, juicht de voorgestelde maatregelen toe.

Orde scheppen in de chaos

Voor de beroepsvereniging oogartsen gaan de voorstellen van de Onderzoeksraad niet ver genoeg. Zij zien liever een algeheel verbod op consumentenvuurwerk, want ook producten die de raad wel goedkeurt - zoals potten en fonteinen - maken regelmatig slachtoffers. Zo zijn cake- en combiboxen goed voor 15 procent van de letselgevallen en fonteinen voor 12 procent.

Zelfs met een effectief verbod is een rustige jaarwisseling nog niet verzekerd, want oud en nieuw is evengoed een piekmoment van vandalisme, brandstichting en mishandeling. Daarbij spelen factoren als alcohol, groepsdruk en sociale spanningen een rol, schrijft de Onderzoeksraad, die zich niet met een simpele vuurwerkverbod laten wegnemen.

Hoe schep je orde in de chaos? Hogere straffen heeft niet of nauwelijks zin, zegt hoogleraar Brouwer, maar de pakkans vergroten zet wél zoden aan de dijk. Ook loont het om bekende herrieschoppers te waarschuwen, in aanloop naar de jaarwisseling. 'Sommige gemeenten schrijven de grootste raddraaiers vooraf een brief waarin ze dreigen met hoge sancties, mochten ze dit jaar weer in de fout gaan. Over die methode zijn gemeenten wel te spreken.'

De Onderzoeksraad pleit voor een viering met een 'sterker georganiseerd karakter', waarbij particuliere losbandigheid plaatsmaakt voor goedgeregelde vuurwerkshows en vuurwerkvrijezones. Daar ligt een belangrijk taak voor gemeenten, zegt Joustra. Experimenten met ordehandhaving leveren tot dusver te weinig op. 'Gemeenten moeten veel meer evalueren en ideeën met elkaar uitwisselen.'

De Haagse burgemeester Pauline Krikke kan zich vinden in die aanbeveling. Haar stad telt inmiddels 23 vuurwerkvrijezones rond ziekenhuizen en kinderboerderijen en breidt het aantal professionele shows uit. 'Daarnaast experimenteren we dit jaar met vrijwillige vuurwerkvrije zones - door bewoners zelf ingesteld en gehandhaafd - om overlast in straten en op pleintjes terug te dringen.'

Ook een verbod op gevaarlijk vuurwerk zal minder vandalisme en geweld uitlokken, denkt Joustra. Hij ziet zo'n vuurwerkban op zijn vroegst tijdens de jaarwisseling van 2018-2019. 'Als onze aanbevelingen worden opgevolgd, voorzie ik een flinke terugloop in het aantal vuurwerkslachtoffers en verstoringen van de openbare orde.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden