Interview Henkmichel Bosman

Tips van een expert over taalgebruik in de Volkskrant: ‘Moeilijke woorden zorgen voor ballast’

De column van Sheila Sitalsing is voor de Week van de Laaggeletterdheid leesbaar gemaakt voor mensen die slecht kunnen lezen. Dit is gedaan door Henkmichel Bosman. Zijn communicatiebureau heeft bijvoorbeeld de tekst van het regeerakkoord versimpeld. Hij heeft ook tips voor de redactie in het algemeen: ‘Moeilijke woorden zorgen voor ballast, ook voor de hoogopgeleide Volkskrant-lezer.’

De originele column van Sheila Sitalsing en de hertaling voor laaggeletterden Beeld de Volkskrant

Wat heb je gedaan om de column geschikt te maken voor laaggeletterden?

‘Er stonden best ingewikkelde woorden in, zoals intentie, goelag en heilstaat. Een uitdrukkingen als ‘velden des doods’ heb ik veranderd in ‘oorlog’. Ik heb steeds gekeken: wat is de boodschap achter wat hier staat? Je slaat een verhaal als het ware helemaal plat, door terug te gaan naar de essentie.

‘De zinnen zijn korter geworden en aan het eind heb ik een opsomming gebruikt, ik vond deze punten belangrijk genoeg om op te splitsen.

‘Het is een column, dus ik vond dat ik de volgorde niet kon veranderen. Binnen de alinea’s heb ik dat wel gedaan. Sheila Sitalsing begint telkens met ‘Met de beste intenties…’. In de hertaling eindig ik steeds de alinea met ‘De leiders bedoelen het goed.’ Daardoor krijg je een kadans waar de column grappig van wordt.’

Denk je dat de cynische toon in de hertaling overeind blijft?

‘Het standaard advies is om in een tekst voor laaggeletterden geen stijltechnieken te gebruiken. Maar ik denk dat de toon door de herhaling en de omdraaiing wel overkomt.’

Is de hertaalde column nu nog wel leesbaar voor de werkelijke Volkskrant-lezer?

‘Het zal wel een shock zijn voor mensen die al jaren de krant lezen en daar happy mee zijn. Die vinden één boodschap per zin waarschijnlijk vrij staccato. Maar een makkelijk leesbare tekst is voor iedereen fijn.’

Dus Sheila Sitalsing moet op schrijfcursus?

‘Haar versie is natuurlijk wel veel literairder. Als je houdt van taal, kun je een woord als ‘goelags’ meer waarderen dan ‘werkkampen’. Dat geeft de lezer een goed gevoel: ‘Ik hoor bij het selecte groepje dat dit begrijpt’.’

En ‘goelags’ heeft meer connotatie dan ‘werkkamp’.

‘Er zit meer inhoud in: een goelag is een specifiek soort werkkamp van een specifiek soort regime. In een hoger taalniveau kun je met één woord meer zeggen.’

Kunnen we de krant ook leesbaarder maken voor de werkelijke doelgroep: de hoogopgeleide lezer?

‘Ja, zeker. Er worden nu nauwelijks tussenkopjes gebruikt, terwijl deze de lezer de keuze geven: wil ik dit wel of niet lezen? Mensen lezen graag scannend en tussenkopjes geven weer wat de belangrijkste boodschap of gedachte is. Er is al zoveel content, je wilt weten of de tekst het antwoord op je vraag bevat.

‘Het is ook altijd fijn, voor iedereen, als er wat vaker een punt staat. Bij zinnen met veel bijzinnen en tangconstructies denk je als lezer: ‘Waar zat ik ook alweer in dit miniverhaaltje?’

‘En het is raadzaam om het meest gebruikelijke woord voor een bepaald begrip te gebruiken. Dat gaat nu niet altijd goed. In een stuk over het boek Fear van Bob Woodward stond de zin ‘De entourage van de Amerikaanse president probeert hem continu, voor zover dat gaat, te weerhouden van onbekookte daden.’ Misschien is ‘onbekookt’ het tegenovergestelde van ideeën uitgebreid voorkoken met elkaar. Er wordt denk ik bedoeld dat Trumps besluiten niet uitgebreid voorbesproken zijn en hij uit de heup schiet. Waarschijnlijk heeft de eindredactie de tekst ingekort en bleef ‘onbekookt’ over.

De redactie van de Volkskrant zou een gebruikelijker woord voor ‘onbekookt’ moeten gebruiken Beeld de Volkskrant

Wat doet een ongebruikelijk woord met de lezer?

‘Mensen gaan zich toch wat dommer voelen. Ze denken: ‘Ik ben hoog opgeleid, ik zou dit toch moeten begrijpen.’ En het zorgt voor ballast. Je moet weer ergens over nadenken en je neemt het stuk minder snel tot je. Mensen willen snel kunnen lezen, dat is waar leesbaarheid over gaat. Hoe meer je mensen helpt, hoe meer ze lezen. Jullie maken de krant niet voor niets, dan wil je graag dat ze zoveel mogelijk tot zich nemen.

‘Het helpt ook om artikelen op dezelfde manier op te bouwen. Een interview begint met een inleiding met context, wat achtergrondinformatie over de persoon, de aanleiding – wat is nu de urgentie om met deze persoon te praten – en dan ga je het interview in.

‘Dat kan met steeds een vraag en een antwoord eronder. Maar de interviewer kan ook meer duiding geven tussen de quotes door. Door bijvoorbeeld aan te kondigen wat er gaat komen, begrijpt de lezer beter waar hij zit in het verhaal. In dat geval is het een idee om de quotes een andere kleur te geven, zodat je sneller ziet wie wat zegt.’

Is leesbaarheid anders in een krant dan online?

‘Het is voor lezers een bewuste keuze om de krant te kopen. Dan mag het best wat minder leesbaar zijn, omdat de lezer bereid is zijn tijd te investeren. Dat is anders dan wanneer je een linkje ziet op Facebook. Dan moet het artikel wel aan je verwachtingen voldoen. Een prikkelende kop moet ervoor zorgen dat er geklikt wordt, maar dan moet je wel krijgen waar je op hebt geklikt.’

‘Online heeft weer het grote voordeel dat je context kunt toevoegen achter een link. Je kunt een stuk korter houden. De één vindt het voldoende om te weten dat ‘uit onderzoek blijkt dat…’ en de ander wil echt weten dat duizend muizen dit en dat gevoerd is. Online hoeft dat niet in het verhaal zelf.’

Wat is je eindoordeel over de leesbaarheid van de Volkskrant?

‘Voor de doelgroep is het prima, ik geef een ruime voldoende. Maar met wat meer tussenkopjes en witruimte, kleur, veelgebruikte woorden en kortere, eenvoudigere zinnen zou de leesbaarheid wel echt beter worden.’

De column

Hier leest u de originele column van Sheila Sitalsing...

...en hier de hertaalde versie voor laaggeletterden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.