Timmertje, Timmertje, wat doe je nou?

Marianne Timmer is zoekende. De koningin van Nagano wil weer goud, maar hoe? En ten koste van wat? Een opgeheven team, een onbegrepen huwelijk en tal van relletjes hebben de reputatie van de geliefde kampioene geen goed gedaan....

Van alle prijzen, trofeeën en geschenken die Marianne Timmer kreeg na haar twee gouden medailles bij de Olympische Spelen van Nagano is het staaltje huisvlijt dat in de keuken van haar ouders ligt te blinken op een groen lapje vilt, behalve het kleinste cadeau misschien ook het meest ontroerende.

Een fluit van nauwelijks drie centimeter, gesoldeerd op een cent.

Een fluitje van een cent.

Het voorwerp suggereert vanzelfsprekendheid, alsof de verlegen boerendochter uit het Groningse Sappemeer was voorbestemd om het olympisch goud in 1998 plotseling, na maanden van kwakkelen, weg te kapen voor de neuzen van alle buitenlandse favorieten. Alsof ze de machtige slagen waarmee ze op de 1000 en 1500 meter seconden van haar persoonlijke records afhaalde naar believen kan voortbrengen.

Alsof ze het zo weer zou kunnen doen.

Was winnen maar eenvoudig, moet Marianne Timmer de afgelopen jaren geregeld hebben gedacht. Wat zou haar, en anderen, een hoop ergernis en verdriet bespaard zijn gebleven als topvorm een minder raadselachtig fenomeen was. Haar leven zou overzichtelijk zijn.

Van een liefdesclausule in haar arbeidscontract zou vermoedelijk nooit sprake zijn geweest. Of ze was getrouwd met Peter Mueller, de coach die ze in Nagano karakteriseerde als een onbetrouwbare rokkenjager, is allerminst zeker. En haar vader, van kinds af haar steun en toeverlaat, zou ze nooit via een advocaat een spreekverbod op proberen te leggen. Ze heeft hem ruim een half jaar geleden voor het laatst gesproken.

Timmer, twee weken geleden, voor vertrek naar Salt Lake City: 'Ik wil winnen. Vroeger al bij gymnastiek. Als we moesten omkleden, zat ik als eerste klaar. Bij het inlopen ging ik voorop. Ik deed erg mijn best, uitsloven ja. Ik moet winnen.'

Maar hoe?

Talent genoeg. Als kind al. Wie de voortekenen wil zien, kan ze vinden.

Haar moeder Jans vertelt trots dat Marianne met zeventien maanden al op het ijs van het Achterdiep stond, pal voor de boerderij. Ze droeg een blauw trainingspak met witte streepjes en een groen met rode muts. Onschuldig krassen in de sneeuw? Misschien. Maar Jans is schaatsster genoeg om te letten op het belangrijkste voorteken. En ja hoor: haar peuter stond recht op de ijzers.

De eerste wedstrijd waaraan Marianne meedeed won ze. Op het Borgercompagniester Diep, even ten oosten van Sappemeer, werd ze in haar leeftijdscategorie dorpskampioen op de korte baan. Zes jaar oud was ze en al uiterst bedreven op de gladde ijzers dankzij de vele uren op het Westeind, de smalle strook ijs van ongeveer een kilometer (!) voor de boerderij van opa en oma. IJsclub De Borgercompagnie vroeg haar meteen als lid.

Tal van trainers maakten in de volgende jaren kennis met haar natuurlijke snelheid. Waar het vandaan kwam, begreep niemand. Ze had lange armen en lange benen. Als ze de baan over scheerde, bewoog er van alles aan haar ranke lijf, veel verkeerd, en toch zette ze steeds weer verrassend snelle tijden neer. Ze kwam met vijftien jaar als jongste in de Groningse selectie en werd niet veel later door schaatsbond KNSB uitgenodigd op een buitenlands trainingkamp met talenten uit andere regio's.

Haar drang om te schaatsen was groot, tot verbazing van haar ouders. Vader Lucas en moeder Jans brachten haar naar de ijsbaan en haalden haar op, net zoals ze deden met haar jongere broer Tinus - vroeger een getalenteerd fietscrosser, nu een veelgevraagd loodgieter. Ze remden haar eerder af dan haar aan te sporen. 'Het is maar sport', placht Lucas te zeggen tegen zijn dochter, ook al wist hij dat ze op het ijs leergieriger was dan op de mavo en de detailhandelschool. Een training sloeg ze alleen over met een goede reden; om een lievelingskalfje te kunnen verkopen op een Drentse veemarkt bijvoorbeeld.

Toch maakte Marianne's talent en haar lust tot bewegen in wedstrijden niet het echte verschil. Wat haar werkelijk deed opvallen, was een eigenschap die zelfs haar jeugdtrainers aanvankelijk over het hoofd zagen; een talent waarover kampioenen in allerlei takken van sport beschikken.

Ze kan meedogenloos zijn.

Op 17 februari 1991, op een dag na zeven jaar voordat ze in Nagano haar eerste goud pakte, toonde ze die eigenschap voor het eerst. Ze verscheen als 16-jarige tijdens het NK voor junioren aan de start tegen Colette Zee, een van de meisjes uit de Randstad die haar tot het uiterste hadden getergd tijdens haar eerste buitenlandse trainingskamp.

'Boer' noemden de westerlingen Marianne. Als ze opstonden voor het ontbijt, lieten ze haar in bed liggen. Als ze gingen hardlopen, vertrokken ze zonder haar te waarschuwen. En ze lachten om haar Groningse tongval als ze haar stilzwijgen eens doorbrak. Marianne trok zich terug, zat huilend op het toilet. En ze zwoer wraak.

Trainer Ynco de Vries kende haar gevoelens toen hij zag dat het lot Marianne en Colette op de 1000 meter aan elkaar had gekoppeld. Maar wat zou zijn pupil in een rechtstreeks duel kunnen uitrichten tegen haar meer ervaren en hoger geklasseerde tegenstandster? Een dag eerder was Marianne op dezelfde afstand bijna een seconde achter haar rivale geëindigd.

De Vries stond versteld toen ze over de finish gleed. Ze plofte uitgeput neer. Minutenlang kon ze geen woord uitbrengen. 'Ik heb haar eraf gereden hè?', vroeg ze uiteindelijk zonder te beseffen dat ze de snelste van alle deelnemers was. De Vries: 'Toen wist ik dat ze het ver zou brengen. Om zo, op het moment dat het moet, al je wrok te kunnen omzetten in snelheid. Dat tekent de kampioen.'

Vader Lucas: 'Al moest ze onder het ijs door, ze zou winnen.'

Haar talent voor meedogenloosheid heeft Timmer in haar latere schaatsloopbaan nodig gehad. Vaker dan haar ouders konden vermoeden, misschien ook wel vaker dan haar zelf lief was, moest ze van zich afbijten. Meestal was het bittere noodzaak, want de schaatsgemeenschap oogt vriendelijker dan hij is.

'In de zomer gaat iedereen goed met elkaar om', zegt Christine Aaftink, meervoudig Nederlands kampioene sprint en vriendin van Timmer. 'Maar zodra de winter nabij komt verandert de stemming in veel ploegen. Dan komen de prikkelende opmerkingen. Mensen worden kribbig, gaan elkaar afbekken. Vlak voor grote toernooien wordt het nog erger. Dan wordt het gewoon koude oorlog.'

Voor Nagano heeft Timmer herhaaldelijk op het punt van stoppen gestaan. Ze had de ziekte van Pfeiffer maar werd door haar coach Ab Krook niet geloofd. Om niet te hoeven trainen verstopte ze zich tijdens de wekenlange stages in het buitenland geregeld op het toilet. De venijnige, soms ronduit vijandige opmerkingen van ploeggenoten, kwamen hard aan. Ze kroop in haar schulp, wist alleen op het ijs van zich af te bijten.

'Ga jij daar maar in je eentje aan tafel zitten hoesten', zei Annemarie Thomas bijvoorbeeld. 'Anders word ik straks ook ziek.' (Timmer heeft later veel rechtstreekse duels van haar gewonnen.)

Vervolg op pagina 38

Vervolg van pagina 37

Verward na een onwaarschijnlijke liefde

Na het goud van Nagano, bij de Sanex-ploeg van Rintje Ritsma, liet ze minder gemakkelijk over zich heen lopen. Ze probeerde te reageren op plagerijen en de vaak vrouwonvriendelijke grappen ('Hé, het stinkt hier naar vis', klonk het bijvoorbeeld als ze aan tafel schoof. Of: 'Je reed vandaag alsof je ongesteld was.'). Maar veel krediet verwierf ze niet met haar houding in het door mannen gedomineerde team.

Toen ze rechtstreeks de confrontatie zocht met Ritsma, de onbetwiste baas van het team, maakte ze haar toekomst bij Sanex onmogelijk. Timmer wenste hem niet te erkennen als kopman. Ze vond dat het goud van Nagano haar evenveel recht van spreken gaf. In een twistgesprek in de zomer van 1999 raakte ze de koning van het allround schaatsen op de gevoelige plek: het ontbreken van olympisch goud op zijn palmares.

'Twee goede races en je denkt dat je een superster bent', zei Ritsma.

'O ja?', beet Marianne terug. 'En hoeveel olympisch goud heb jij ook al weer gewonnen?'

De botsingen bij andere ploegen, met schaatsers en trainers, vergrootten Timmers verlangen naar een eigen team. 'De hoogste bieder wint', grapte ze kort na haar eerste goud in Nagano al op televisie. Maar ondanks veelbelovende besprekingen met potentiële sponsors, coaches en ploeggenoten kwam Team Timmer pas aan het einde van vorig seizoen van de grond.

Vader Timmer (51), volgens velen belangrijker voor Marianne dan welke trainer ook, wilde graag. Hij constateerde met groeiende ergernis dat zijn dochter steeds vaker werd afgeschilderd als een kenau die meer trammelant veroorzaakte dan haar prestaties na Nagano rechtvaardigden. En dat terwijl hij haar kende als een gevoelige jonge vrouw met oog voor het lot van de medemens.

De afgelopen jaren schonk ze duizenden guldens aan instellingen voor gehandicapten zonder er veel ruchtbaarheid aan te geven. Met een spierzieke man, die haar wilde ontmoeten toen hij dacht te zullen sterven, sloot ze vriendschap. Hoewel ze journalisten wantrouwt, bezocht ze een vaak kritische NOS-verslaggever in het ziekenhuis toen deze werd opgenomen met kanker. Gehandicapte deelnemers aan de Special Olympics in Alaska kreeg een handgeschreven kaartje met succeswensen.

Natuurlijk, de verhalen over de koppigheid van zijn dochter, het abrupt beëindigen van alle contact als een persoonlijke, soms nauwelijks aan te geven grens is overschreden, klonken Lucas Timmer bekend in de oren. Maar dat beschouwt hij als vertrouwd terrein. Het is Gronings. En het zit in de familie.

Welke familie, dat is nog wel eens de vraag als het 's avonds laat gezellig wordt.

Marianne is een echte Broekema, zegt Lucas dan terwijl hij Jans liefdevol aankijkt. (Hij denkt aan opa Broekema, die zo eigenwijs is dat hij de badkamer niet verplaatst wil zien van het achtereind van de vroegere veestal naar het woonhuis. Door de afwezigheid van dierlijke warmte, de koeien zijn al 28 jaar weg, bevriest het toilet vaak.)

Marianne is een echte Timmer, kaatst Jans, een tikkeltje minder overtuigend. (Zij denkt aan die keren dat Lucas zijn diplomatieke gaven niet gebruikt om een probleem op te lossen, maar zijn kont beledigd tegen de krib gooit: smoor er maar in!)

In een eigen team, met Marianne als stralend middelpunt, zou zo'n diepgewortelde familietrek volgens Lucas tot zijn recht kunnen komen. Het uiteindelijke doel van een ploeg is immers simpel: de voorwaarden scheppen om Marianne zo goed mogelijk te laten presteren. Dat is wat ze wil, wordt ook door vroegere ploegleiders erkend. Timmer maakt stennis voor de winst. Hans van Goor, teammanager van DSB: 'De gulden middenweg kent ze niet. A is bij haar A, nooit B. Een ander doet het niet gauw goed genoeg. Ze is een echte prof, zeer met haar vak bezig.'

Het liep anders.

Een onwaarschijnlijke liefde zorgde voor meer verwarring dan Team Timmer aan kon.

Marianne wist dat haar gevoelens voor coach Peter Mueller voor commotie zouden zorgen. Ze heeft er nooit een geheim van gemaakt dat ze haar neus ophaalde voor de flamboyante Amerikaan die haar in Nagano tweemaal naar goud bracht. Ze hekelde zijn puberale gedrag. En over zijn kwaliteiten als coach was ze evenmin te spreken.

Toen ze veertien maanden geleden, in december 2000, voorzichtig begon te spreken over haar verliefdheid hoorde menigeen verbazing in haar stem. Alsof ze de richting die haar hart haar wees niet kon geloven. Ze zocht bevestiging, wilde horen dat liefde mogelijk was tussen haar en de coach die in seksisme niet onder doet voor de ergste plaaggeesten uit het Sanex-team. Een 47-jarige vader van twee kinderen notabene.

In de talrijke waarschuwingen hoorde ze geen nieuws. Ze wist dat Muellers buitenechtelijke relaties hem in 1999 na 22 jaar zijn huwelijk hadden gekost. Ze kende zelfs de namen van andere schaatssters die tot zijn minnaressen hadden behoord. Dit is anders, zei Timmer zelfverzekerd. Dit is echte liefde. (Het paar trouwde op 12 augustus vorig jaar in Las Vegas.)

De verwachte commotie kwam, al liet die enige maanden op zich wachten. Het aanvankelijke ongeloof binnen de schaatsgemeenschap sloeg al snel om in ergernis. Velen verwijten Timmer dat ze alleen aan zichzelf denkt. Ze heeft haar eigen team opgedoekt en haar ploeggenoten en trainer achtergelaten zonder geld en faciliteiten. En ze heeft de schaatsers van SpaarSelect geconfronteerd met een keuze uit twee kwaden.

Als ze Marianne niet zouden toelaten tot hun ploeg zou Mueller in gedachten bij haar zijn, of erger nog, opstappen. Als ze haar wel lieten komen, zou de kans bestaan dat hij verhoudingsgewijs veel aandacht zou schenken aan zijn veeleisende echtgenote.

Uiteindelijk gingen Gianni Romme en consorten slechts mokkend akkoord met haar toetreding tot het team. De sponsor liet blijken dat hij rekening hield met de moeilijke reputatie van Timmer. Een liefdesclausule in haar contract vermeldt dat ze moet vertrekken als de relatie met Mueller geen stand houdt.

Dat de rust na Timmers komst lijkt teruggekeerd bij SpaarSelect, neemt niet weg dat er volop wordt gespeculeerd over de invloed van het huwelijk op de medaillekansen in Salt Lake City. Ook het gissen naar verklaringen voor de volgens velen tijdelijke liefde tussen Timmer en Mueller gaat door. (Beiden spreken in interviews niet, of slechts in bedekte termen, over hun verhouding en de gevolgen daarvan voor de ploeg.)

Hier en daar wordt gezegd dat Marianne al veel langer heimelijke gevoelens voor de Amerikaan koesterde, maar terugschrok voor de mogelijke consequenties van een verhouding. Anderen wagen zich niet aan het verklaren van de in hun ogen onbezonnen liefde. Ze constateren slechts dat Timmer een eenzame indruk maakt, alsof anderen haar na het huwelijk en de opheffing van het team zijn gaan mijden.

Christine Aaftink: 'Ik heb haar altijd verdedigd. Maar deze zomer dacht ik ook: dit is bijna niet meer te verkopen aan buitenstaanders.'

Toch is er ook enig begrip voor Marianne's keuze om haar eigen team op te heffen en in zee te gaan met Mueller, coach Mueller wel te verstaan. Hij mag zich dan graag laten fotograferen met een vuurwapen in de hand, behalve zijn huidige echtgenote heeft hij Bonnie Blair, Dan Jansen en Gianni Romme naar goud gebracht. En Marianne wil niets liever dan opnieuw plaatsnemen op de top van de Olympus, al gaat het misschien ten koste van relaties met anderen.

Aaftink: 'Ik vind het opheffen van haar team moedig. Marianne kiest niet de weg van de minste weerstand. Ze kiest voor zichzelf. Soms is dat beter dan voortmodderen. Ik zie haar weer goud winnen. Zij kan zich ontzettend focussen op een wedstrijd.'

Erik Bouwman, jeugdliefde van Timmer en op haar voorspraak lange tijd actief als haar ploeggenoot: 'Ze praat vaak enorm relativerend over sport. Maar ze is bezeten van winnen. Het lijkt wel of ze deze situatie nodig heeft om te kunnen vlammen bij de Spelen.'

Zelfs vader Lucas ziet mogelijkheden, al heeft hij moeite met de harde keuzes die zijn dochter maakt. Voer ze vroeger op zijn kompas, nu is het alsof Peter Mueller het roer in handen heeft genomen. Dat botst zo dat hij sinds augustus geen contact meer heeft met Marianne. Langs de baan verschijnt hij niet meer - alleen moeder Jans gaat naar Salt Lake City. De laatste keer dat hij een journalist te woord stond (hij bevestigde dat het huwelijk was gesloten), kreeg hij een aangetekende brief van haar advocaat waarin hem werd verboden interviews te geven.

Het heeft hem gekrenkt, meer dan hij wil toegeven. 'Marianne sluit luikjes in mijn hart die niet meer open gaan', zegt hij op een avond, vechtend tegen zijn tranen. Hij vreest dat zijn dochter de belangrijkste levensles in de aanloop naar de Olympische Spelen van Salt Lake City is vergeten.

Het aardse bestaan draait om meer dan winnen, zou hij haar willen zeggen, als hij het kon opbrengen zijn trots te laten varen. Een beetje mededogen kan geen kwaad. Lucas: 'Schaatsen is maar sport.'

Meerdere personen die voor het bovenstaande artikel zijn geïnterviewd wilden hun naam niet terugzien in de krant. Deze wens is gerespecteerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden