Tilburg Turnhout

Enclaves zijn merkwaardige dingen. Zelfs achter het ijzeren gordijn kwamen ze voor: lullige gebiedjes die op een of andere wijze aan de greep van Stalin ontsnapten....

Rond de eeuwwisseling was de spoorlijn overgenomen door beide staten. Die bouwden aan de grens een geheel nieuw station, met een perron van honderden meters lengte, met een groot rangeeremplacement, douaneloodsen en woningen voor personeel. De ene helft van het station lag op Nederlands grondgebied, de ander helft in België.

De verwachtingen voor de spoorlijn waren blijkbaar hoog. Het internationale verkeer koos echter voor de route langs Roosendaal. Toen met de komst van de autobus ook het lokale vervoer afnam, werd in 1934 de reizigersdienst gestaakt. Het grensstation raakte in verval. In 1950 verkocht de NS de dienstwoningen aan de Grensweg.

Een deel daarvan kwam in handen van een lokale 'ondernemer', een zekere Sooy van den Eynde. Die kwam prompt met papieren aanzetten waaruit zou blijken dat de huizen op een onbekende Belgische enclave stonden. Hij richtte een casino in op het spoorwegterrein en de Nederlandse justitie kon er weinig aan doen. Het emplacement werd een trefpunt voor smokkelaars en roulettespelers. Daar tussendoor reden nog wat goederentreinen. Een internationaal gerechtshof heeft de enclave overigens later erkend. In 1973 stopte het goederenvervoer. Tussen 1974 en 1984 reed er in de zomermaanden nog een stoomtrein. Toen ook die ermee ophield, werd van het 'Bels Lijntje' een fietspad gemaakt.

Dat fietspad begint al direct op de plaats waar de spoorlijn van de hoofdlijn Breda-Tilburg aftakte, nabij de Zwartvenseweg. Dit tracé loopt om Tilburg heen en verving in 1958 het oude spoor dat door de stad liep. De fietser kan ongestoord peddelen over het vrij gelegen pad, maar restanten van het spoorwegverleden zijn hier nauwelijks.

Interessant is pas het punt waar de boog van 1958 weer aansluit op het oude tracé, kort na het spoorlijnviaduct in de A58. Op hetzelfde punt takte de zijlijn naar Goirle af, zodat hier een soort kruispunt van oude spoorwegen ligt, hoewel het in feite nooit een kruispunt is geweest. Het Goirlese lijntje werd al in 1942 opgebroken, door de Duitsers, die de rails elders nodig hadden.

Een opening in het struikgewas geeft toegang tot het Goirlese lijntje: aanvankelijk een zandbaan vol kuilen, later een romantisch eikenlaantje dat Oude Spoorbaan heet. In de bebouwde kom van Goirle vormt de 'Spoorbaan' de centrale as van een nieuwbouwwijk. Het eindpunt van de lijn lag naast de Parallelweg, waar nu de geluiden van zwembad Waterspoor opklinken.

Tussen 1880 en 1960 bloeide in Goirle de textielindustrie. Tweederde van de gezinshoofden was er werkzaam. De spoorlijn werd in 1900 aangelegd op initiatief van de fabrikanten, die daarvoor overigens niet wilden betalen, want dat moest uit de gemeentekas. De schraperigheid van de textielbaronnen trof ook de arbeiders. Dat leidde tot grimmige stakingsacties, die begonnen bij de fabriek van Van Puijenbroek, en die diepe wonden zouden slaan in de Goirlese samenleving.

En kijk, juist als je denkt dat van dat textielverleden nog maar bar weinig over is, stuit je in de Bergstraat op het complex van de HaVeP, oftewel H. van Puijenbroek: een industrieel archeologisch monument met authentieke sheddaken en prachtige Victoriaanse schoorsteenpijpen, en nog steeds in bedrijf!

Van station Riel is niets over. Tussen Riel en Alphen is een enkele kilometerpaal het enige noemenswaardige relict. Maar in Alphen staat de voormalige dienstwoning nog langs de lijn en daarna passeer je diverse fraaie wachterswoningen, waarvan alleen nummer 20 het wachtpostnummer weer voert.

Het binnenrijden van Baarle-Nassau / Baarle-Hertog is even slikken. Het is zondag, de winkels zijn open en het koopjesvolk loopt te hoop. Vroeger kwamen ze nog voor de seksshops, nu voor Zeeman, Kruidvat en allerlei prullariahallen. En de gezelligheid natuurlijk. Rechts het Belgische café Tourmalet, dan snackbar De Toerist en een streep op het fietspad die zegt dat je Nederland binnenrijdt. Wie wil weten in welk land hij is, kan ook op de huisnummers letten.

In het gehavende station Baarle-Nassau Dorp zit een rib- en steakhouse. De wachtpost en een douanekantoor uit 1867 zijn nog ongeschonden. Het emplacement is parkeerterrein. In de Stationsstraat hangen geluidsboxen met continu-muzak.

Snel verder. Het fietspad is opgenomen in de 'enclaveroute' en passeert nog enkele malen een op het asfalt gekalkte stippellijn. De grens is folklore geworden. Het emplacement van Baarle-Nassau Grens is opgebroken en spontaan in een loofbos veranderd. Behalve een enkele oude goederenloods rest het enorme eilandperron, dat schuil gaat onder gras en struikgewas. Het fietspad loopt pal langs de bakstenen perronrand. Van de personeelswoningen aan de Grensweg staan er twee te koop.

Nog even door tot het oude station van Weelde. Het lijkt veel op dat van Baarle-Nassau Dorp. De huidige bewoners hebben een nieuwe entree laten maken in een stijl die geen enkele twijfel laat: we zijn in België!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden