Tijdperk van de rede

Volgens filosoof Jabik Veenbaas werden veel mensen tijdens de Verlichting juist in verwarring gebracht.

Jabik Veenbaas: De Verlichting als kraamkamer

****


Nieuw Amsterdam; 288 pagina's; 19,95 euro.


'Ik ben bang en verward door de troosteloze eenzaamheid waarin mijn filosofie mij geplaatst heeft, en ik beschouw mijzelf als een vreemd en lomp monster dat totaal verlaten en ontroostbaar is achtergebleven.' Deze sombere woorden zijn geschreven door David Hume, een van de belangrijkste filosofen van de Verlichting, een tijdperk dat vaak wordt gezien als een triomf van rede en vooruitgangsgeloof.


In zijn boek De Verlichting als kraamkamer, waarin hij vijftien Verlichtingsdenkers bespreekt, maakt filosoof Jabik Veenbaas duidelijk dat de Verlichting niet het tijdperk van de rede was, maar het tijdperk waarin het vertrouwen in de rede zo sterk werd ondergraven, dat wanhopige pogingen ondernomen moesten worden om de daardoor blootgelegde afgrond van angst en twijfel te overbruggen.


Voor de scepsis van David Hume bijvoorbeeld was niets veilig. Hij meende dat we met ons verstand niet kunnen bewijzen dat er een objectieve fysieke werkelijkheid bestaat. Ook het bestaan van een onsterfelijke ziel, en zelfs van een menselijke persoonlijkheid, is niet aantoonbaar. Het enige dat bestaat, zijn gevoelens, impulsen, hartstochten. En de rede is niet meer dan de slaaf van die gevoelens.


Onnodig te zeggen dat bij Hume geen sprake is van 'maakbaarheid' of 'vooruitgangsgeloof'. Het aan Hume gewijde hoofdstuk heet dan ook 'De geboorte van het conservatisme' en volgens Veenbaas behoort het conservatisme van mensen als Hume evengoed tot de Verlichting als het progressieve optimisme van iemand als Thomas Paine, die de grondslag legde voor de mensenrechten.


Een stap verder dan Hume gaat Lamettrie, die vond dat onze hele geestelijke werkelijkheid te herleiden valt tot het stoffelijk lichaam. Alles is materie. De rede dient er uitsluitend toe ons geluk, dat wil zeggen ons lichamelijk welzijn, te dienen.


Veenbaas bespreekt deze ideeën juichend, maar ook die van iemand als Markies de Sade. De Sade vond dat je altijd moet streven naar maximaal genot, ook als dat het pijnigen en doden van anderen inhoudt. Geheel in overeenstemming met het materialisme van Lamettrie zag hij de dood slechts als een overgang van het ene bestaan in het andere. Ondanks deze inconsistentie zijn Veenbaas' bespiegelingen over het Verlichtingsdenken onderhoudend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden