Column

Tijdperk van de Amerikaanse 'bevoorrechte positie' is nog niet voorbij

 

In de moderne geschiedenis heeft geen land zoveel militaire macht gehad als de Verenigde Staten. Toch betogen sommige analisten dat de VS in de voetsporen treden van Groot-Brittannië, de vorige mondiale hegemonistische macht die zijn positie zag afkalven. Maar deze analogie is, hoe populair ook, misleidend.

Groot-Brittannië is nooit zo dominant geweest als de VS vandaag de dag zijn. Tegen de tijd dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak was Groot-Brittannië slechts de vierde macht als het ging om het aantal militairen, de vierde in termen van het bbp, en de derde op het gebied van de militaire uitgaven. Het Britse Rijk werd grotendeels bestuurd via lokale troepen. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak was het beschermen van het imperium eerder een last dan een voordeel geworden. De ligging zo dichtbij Duitsland en Rusland compliceerde de zaken verder.

Ondanks al het gepraat over een 'Amerikaans imperium' is het een feit dat de VS geen koloniën hebben die moeten worden bestuurd, en dus meer bewegingsvrijheid genieten dan Groot-Brittannië. Omgeven door bevriende staten en twee oceanen is zelfbescherming veel makkelijker.

Dat brengt ons op een ander probleem: de verwarring over wat 'hegemonie' feitelijk betekent. Sommige waarnemers stellen het begrip op één lijn met het imperialisme; maar de VS zijn het bewijs dat een hegemonistische macht geen formeel imperium hoeft te hebben. Anderen definiëren hegemonie als het vermogen de regels van het internationale systeem te bepalen; maar precies hoeveel invloed een hegemonistisch land over dit proces moet hebben in verhouding tot andere machten blijft onduidelijk.

Weer anderen zien hegemonie als synoniem voor de controle over de meeste machtsbronnen. Maar op grond van deze definitie kon het 19e-eeuwse Groot-Brittannië niet hegemonistisch worden genoemd, ondanks zijn maritieme dominantie.

Op dezelfde manier hebben degenen die spreken van Amerikaanse hegemonie na 1945 niet in de gaten dat de Sovjet-Unie de Amerikaanse militaire macht ruim veertig jaar in evenwicht hield. Sommige analisten beschrijven de periode van na 1945 als een door de VS geleide hiërarchische orde met liberale trekjes, waarin de VS publieke goederen ter beschikking stelden binnen een losjes samenhangend systeem van multilaterale regels en instellingen, die zwakkere staten ook een stem gaven. Zij wijzen erop dat het voor veel landen rationeel kan zijn dit raamwerk in stand te houden, zelfs als de Amerikaanse machtsbronnen in belang afnemen. In deze zin zou de door de VS geleide internationale orde de Amerikaanse overheersing op het gebied van de machtsbronnen kunnen overleven, hoewel anderen betogen dat de opkomst van nieuwe machten duidt op de ondergang van deze orde.

Maar als het gaat om het tijdperk van de veronderstelde Amerikaanse hegemonie, worden feiten altijd vermengd met fictie. Het was niet zozeer een mondiale orde als wel een groep van gelijkgestemde landen, grotendeels in de Amerika's en West-Europa. En de gevolgen voor de niet-lidstaten zijn niet altijd weldadig geweest. Het was dus eigenlijk een 'halve hegemonie'.

Uiteraard heeft Amerika na 1945 in economisch opzicht gedomineerd: de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog betekenden dat de VS bijna de helft van het mondiale bbp produceerden. Die positie bleef behouden tot 1970, toen het Amerikaanse deel van het mondiale bbp was gedaald naar het vooroorlogse niveau van een kwart. Maar vanuit een politiek of militair standpunt bezien was de wereld bipolair.

Misschien is daarom 'bevoorrechte positie' een betere beschrijving van het onevenredige deel dat een land beheerst op het gebied van drie soorten machtsbronnen: militaire, economische en 'zachte' macht. De vraag is of het tijdperk van de Amerikaanse 'bevoorrechte positie' ten einde is gekomen. De opkomst van transnationale machten en niet-statelijke actoren, om maar te zwijgen van China, duidt erop dat grote veranderingen op til zijn. Maar er zijn redenen om aan te nemen dat - zeker tot het midden van deze eeuw - de VS hun bevoorrechte positie inzake machtsbronnen zullen behouden en een centrale rol zullen blijven spelen in het mondiale machtsevenwicht.

Kortom: hoewel het tijdperk van de Amerikaanse 'bevoorrechte positie' nog niet voorbij is, zal het op belangrijke manieren gaan veranderen. Of deze veranderingen de mondiale veiligheid en welvaart zullen bevorderen, staat nog te bezien.

© Project Syndicate
Vertaling Menno Grootveld

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden