Tijdens vuurdoop Rutte III zagen we een team van rivalen dat streed tegen het gesloten linkse front

Vooral Pechtold kreeg het zwaar te verduren

Tijdens de eerste vuurdoop van Rutte III krijgt vooral D66-voorman Alexander Pechtold het zwaar te verduren van de linkse oppositie. Coalitiepartners Klaas Dijkhoff (VVD), Sybrand Buma (CDA) en Gert-Jan Segers (CU) weren zich kranig.

Oppositieleiders Emile Roemer (SP), Jesse Klaver (GroenLinks) en Lodewijk Asscher (PvdA) voorafgaand aan het debat over de regeringsverklaring Beeld anp

In de fluwelen handschoen van VVD'er Klaas Dijkhoff gaat een ijzeren vuist schuil

Premier Mark Rutte keek goedkeurend toe, VVD-medewerkers spinden van tevredenheid en coalitiepartners sloegen hem na afloop op de schouder. Het was woensdag voor iedereen duidelijk: Klaas Dijkhoff had de hoge verwachtingen niet beschaamd.

Voorganger Halbe Zijlstra wilde vooral 'een scherp VVD-profiel' tonen, maar de nieuwe fractievoorzitter verraste met een verzoenend verhaal. Hij gaf complimentjes aan de Kamer en nodigde de oppositie uit om mee te denken met Rutte III.

Dijkhoffs politieke Kumbaya werd alleen onderbroken voor een knokpartij met een nieuwe rechtse rivaal. Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet hoefde maar naar de interruptiemicrofoon te lopen, of in de fluwelen handschoen van de gemoedelijke VVD'er bleek een ijzeren vuist schuil te gaan.

In een paar zinnen ridiculiseerde Dijkhoff Baudets kritiek op het 'partijkartel' en de 'VVD-baantjescarrousel'. Het is volgens de ex-staatssecretaris logisch dat VVD-bestuurders in hun loopbaan op meerdere posities terechtkomen. Tal van organisaties zoeken nu eenmaal bestuurders met ervaring, en dan kom je dus ook bij VVD'ers terecht. 'Mensen die bij PSV in het eerste staan, komen ook niet van het hockeyveld afrennen.'

Baudet stamelde iets over 'de interessantste verdediging van belangenverstrengeling ooit' en beschuldigde de VVD'er vervolgens van arrogantie. 'Ik word nerveus', merkte Dijkhoff op over de zelfbenoemde 'belangrijkste intellectueel van Nederland'. 'Baudet beschuldigt mij van arrogantie. Dan heb ik het dus bont gemaakt.'

GroenLinks-leider Jesse Klaver fungeerde als commentator: 'We hebben kunnen genieten van de strijd op rechts. De tussenstand is 1-0 voor Dijkhoff.'

Beeld anp

De vraag is vooral hoe de strijd verdergaat. Dijkhoffs ontspannen houding is niet zonder risico. Zo noemde hij het afschaffen van de dividendbelasting een investering van 1,4miljard 'een gok'. De linkse oppositie maakte dankbaar gebruik van die woordkeus.

De liberaal benadrukte meerdere keren dat praktische oplossingen boven idealen gaan. 'Ik ga geen banen opofferen om principes te redden', luidde een van zijn oneliners.

De VVD krijgt zo twee pragmatici aan het roer: Rutte in het kabinet, Dijkhoff in de Kamer. Bij het CDA zullen ze dat herkennen. De partij schreef in 2010 een dik rapport over de eigen ondergang en concludeerde dat CDA-toppers alleen nog druk waren met het verdedigen van compromissen. 'Er was geen eigen kleur meer, geen eigen profiel.'

De VVD zal een vergelijkbaar lot willen voorkomen, ondanks Dijkhoffs pleidooi voor pragmatisme.

Frank Hendrickx

Kamertijger Sybrand Buma staat niet meer langs de kant - en dat zal iedereen weten

Sybrand Buma was de Elfstedenrijder die de zwakke pekken opzocht om nog wat langer te kunnen klunen. Elke interruptie werd aangemoedigd en breeduit behandeld - dank u, nog wat meer spreektijd. Het zat tegen schmieren aan. Hier stond een Kamertijger die wilde etaleren waarom hij geen minister is geworden. Een stut voor het kabinet en tegelijk de man die zich als de leider op rechts wil profileren.

Waar VVD-fractieleider Klaas Dijkhoff, zijn nieuwe rivaal in dat opzicht, zich niet aan interrupties waagde, deelde Buma speldenprikken uit. Geert Wilders bracht hij in het nauw door te vragen waarom die wel een motie van wantrouwen wilde indienen tegen minister Ollongren vanwege haar dubbele nationaliteit - ze is ook Zweedse. En waarom hij dat indertijd niet deed bij Marlies Veldhuijzen van Zanten, staatssecretaris in het door de PVV gedoogde kabinet Rutte I, die ook de Zweedse nationaliteit had.

Beeld anp

Dat de CDA'er Jesse Klaver onder vuur zou nemen vanwege het weglopen uit de formatiebesprekingen, stond vast. Verantwoordelijkheid nemen moet na vijf jaar oppositie weer de tweede natuur van het CDA zijn. 'Wij willen niet met schone handen langs de kant staan.'

Zijn eigen inbreng begon Buma met een gewaagde stelling: de basis voor het regeerakkoord is vijfhonderd jaar geleden in Wittenberg gelegd door Maarten Luther, omdat die het evenwicht zocht tussen de vrijheid van het geweten en de verantwoordelijkheid naar de samenleving. Beide zijn ontaard, vindt de CDA-leider: de individuele vrijheid is te absoluut, de collectieve verantwoordelijkheid te relatief. Ziedaar de kloof die in de formatie moest worden overbrugd. Zijn katholieke CDA-genoten, die na Luther te maken kregen met de Beeldenstorm, zullen allicht de wenkbrauwen hebben gefronst.

Voor de opstelling van het CDA in de komende tijd verwees Buma naar de afgelopen periode: steun voor wat het CDA goed vindt. Maar het referentiekader is anders. Onder Rutte II was dat het eigen programma, nu is dat het regeerakkoord. 'We kunnen nu onze wensen gerealiseerd krijgen', zei hij. Een reden om ook plannen te steunen die niet in het CDA-straatje passen.

Die voorstellen kunnen ook van de oppositie komen. Buma toonde zich, op aandrang van Asscher, bereid te zoeken naar geld voor de wijkverpleging. En wilde, op verzoek van Klaver, nadenken over de wijze waarop de 49 procent CO2-reductie kan worden bereikt.

Eén interruptie bleef uit, en daar zal hij niet rouwig om zijn geweest: vragen naar het referendum over de 'sleepwet' hadden een kier in de coalitie zichtbaar kunnen maken. Die kans liet de oppositie onbenut.

Ariejan Korteweg

Linkse oppositie bezorgt D66-leider Alexander Pechtold een hete avond

'Ik blijf in dit huis, want u merkte het al: ik hou van de woordenstrijd', zei Alexander Pechtold om te verklaren waarom hij geen minister is geworden. Die liefde voor het debat kwam hem goed van pas. De linkse oppositie bezorgde hem een hete avond.

De D66-leider heeft nu al redenen om het kabinet dankbaar te zijn. Hij is een van de beste debaters in de Kamer, maar het gevaar van zelfgenoegzaamheid ligt bij hem op de loer; dan hoor je zelffelicitaties en zie je triomfantelijke blikken. Dit regeerakkoord helpt hem daarvanaf: het vraagt een andere scherpte dan tijdens Rutte II, toen hij als gedoger een beschermde status had.

Beeld anp

'Buma, Segers en ik, wij zijn de drie musketiers van dit kabinet', zei hij over zijn nieuwe positie. 'Met Dijkhoff in de rol van D'Artagnan.' De aanvaller erkende dat hij moet wennen aan zijn nieuwe rol. Woensdagavond tekende zich de strategie van de oppositie al af: Asscher (PvdA), Klaver (GroenLinks) en Roemer (SP) trokken tegen hem op als een gesloten front D66 is immers de partij waarmee ze veel raakvlakken hebben. Op onderwerpen kwam er hulp van Thieme (PvdD), Baudet (FvD) en Kuzu (Denk). De linkse samenwerking is al zo ver gevorderd dat GroenLinks Asscher van documenten voorzag.

Voornaamste mikpunten waren de oude en nieuwe kroonjuwelen van D66. Asscher dreef Pechtold in het nauw over de medisch-ethische onderwerpen. Over de abortuspil waren geheime afspraken gemaakt, zei de PvdA-leider, en ook over de NIPT-test en embryotesten was het regeerakkoord onduidelijk. Pechtold kon dat niet overtuigend pareren. 'Zorgvuldigheid gaat me boven haast', was zijn verweer.

Het afschaffen van het raadgevend referendum maakte hem een dankbaar slachtoffer. Pechtold haalde Van Mierlo erbij: 'Die had niks met referenda.' Hij verwees naar de D66-leden die hadden besloten dat referenda niet over internationale verdragen mogen gaan. Over de 'sleepwet' kwam na aandringen het hoge woord eruit: met nog wat aanpassingen zou D66 voor de wet stemmen.

Ook de vluchtelingenparagraaf bleek moeilijk te verdedigen. Op de vraag hoe verplichtend de hulp in natura zou zijn, moest Pechtold het antwoord schuldig blijven. Ook kon hij geen details geven over hoe het terugsturen van vluchtelingen zou worden geregeld.

'We zijn een team van rivalen', citeerde hij Lincoln. 'De ideologische verschillen zullen zichtbaar zijn. Maar hang je de vuile was buiten, dan blijft het binnen fris.' Dat klinkt heel anders dan het motto van de oorspronkelijke musketiers: een voor allen, allen voor een.

Ariejan Korteweg

Kleinste coalitiepartner Gert-Jan Segers toont lef en laat zich niet kennen

De ChristenUnie-leider is geen bange man. De leider van de kleinste coalitiepartij zocht woensdag de confrontatie met PVV-leider Geert Wilders, omdat die van plan is zijn steun voor de 'tapwet' in te trekken als er een 'nee' komt bij het referendum in maart. 'Als er dan een aanslag komt, moet Wilders verantwoorden dat hij bevoegdheid heeft weggenomen bij veiligheidsdiensten. Dan komen al zijn grote woorden over de strijd tegen terreur in een ander daglicht te staan.'

Segers nam op de koop toe dat hij een tirade van Wilders over zich heen kreeg over 'de dikke middelvinger' die de ChristenUnie zou opsteken naar de kiezers. De PVV-leider beschuldigde Segers en passant van verraad, omdat het regeerakkoord geen aandacht besteedt aan de islam. Wilders: 'Als de islam zijn zin krijgt, dan zijn de christenen de eersten die worden geslachtofferd. U heeft uw partij ontchristelijkt.'

Beeld anp

Segers gaf geen krimp. Hij toonde eerder al lef door een NRC-journalist tijdens de formatie te laten meekijken achter de schermen. Het artikel pakte niet enkel positief uit: Segers blijkt grote moeite te hebben gehad om zijn fractie binnenboord te houden. Ook zou hij als onervaren onderhandelaar nogal geïmponeerd zijn geweest door premier Rutte.

Oppositiepartijen zien de ChristenUnie nu al als zwakke schakel. Segers pareerde tijdens het debat de speculaties dat het dwarse Kamerlid Joël Voordewind een bedrijfsrisico vormt voor de minieme meerderheid. 'Voordewind zit naast me, en blijft naast me zitten.'

Segers kreeg ook meteen kritiek van voormalige bondgenoten in de strijd voor een groenere economie. Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren is niet onder de indruk van het klimaatbeleid van Rutte III. 'De meeste maatregelen zijn gepland voor na deze kabinetsperiode. Dan kan iedereen groen zijn.'

Riskanter voor Segers zijn de afspraken over het immigratiebeleid. SP-leider Roemer riep de CU-voorman op alsnog te strijden voor een uitbreiding van het kinderpardon. Segers moest zijn capitulatie erkennen. 'Als ik een mogelijkheid had gezien, had ik die aangegrepen. Dit is een wens die niet is ingewilligd.'

Roemer voorziet dat het kinderpardon op termijn tot spanningen zal leiden binnen Rutte III. 'Ik wil de discussie met de CU-fractie wel zien als er straks weer een schrijnend geval is met een kwetsbaar kind dat wordt uitgezet.' Ook binnen de coalitie kijkt men met enige vrees naar dat moment uit. 'De oppositie is nu al op zoek naar een nieuwe Mauro,' stelde een ingewijde eerder cynisch.

De CU-leider bleef gisteren herhalen dat 'het glas halfvol' is. Rutte III moet een succes worden. In Segers' woorden: 'Op hoop van zegen.'

Frank Hendrickx


Wilders-Asscher

Wilders: 'Een van mijn vragen is wie van de bewindslieden een dubbele nationaliteit heeft. Die krijgen allemaal een prachtige motie van wantrouwen aan hun broek.' Asscher: 'Het is zo plat als een dubbeltje. Wat deze mensen ook gaan doen, Wilders vertrouwt ze niet. Wat Mohammed ook doet in de zorg, in het leger en bij de politie, Wilders vertrouwt hem niet. U moet in de spiegel kijken.'

Wilders: 'Ik ben consistent. De wereld zou te klein zijn als ik dit wel had gedaan bij Marokkaanse bewindslieden en niet bij mensen die ook een Zweedse nationaliteit hebben. Ik zeg: als jij Nederlands parlementariër of regeringslid bent, heb je maar één belang te dienen. Dan moet je de schijn van dubbele loyaliteit vermijden.' Asscher: 'Om de heer Wilders te citeren (uit een eerder debatje, red.): zo wordt het er niet beter op.'

Wilders: 'Nou, zo wordt het er honderdduizend keer beter op. Dit is verdorie het Nederlandse parlement! En hier moet je Nederlander zijn! En alléén Nederlander zijn. Ik wil geen Turken, Marokkanen of Zweden in dit huis. Mag ik dat niet zeggen? Dit is mijn land!'

Beeld anp

Buma-Kuzu

Tunahan Kuzu: 'Buma zegt dat de boze burger een gewone burger is wiens zorgen over immigratie en over de islam serieus moeten worden genomen. En hij zegt dat het ijdele hoop is dat de islam wordt verlicht. Dat is zo generaliserend.'

Sybrand Buma: 'De heer Kuzu heeft mij op Twitter verweten dat ik kruisvaardersretoriek gebruik. Daar gaat iets goed fout. Die term las ik voordien alleen in vrij radicale kringen. Maar wat ik heb gezegd over de islam hou ik staande. (...) De islam is hier en mensen hebben recht op hun geloof. Maar we moeten opletten, omdat heel veel moskeeën worden gefinancierd vanuit salafistische landen. Dat moet u ook zien als een risico.'

Kuzu: 'Als de heer Buma mij gaat verwijten dat we de boel aan het polariseren zijn, moet hij naar zijn eigen uitspraken kijken. Zolang Buma volhoudt dat de islam niet verlicht kan zijn, houd ik staande dat het kruisvaardersretoriek is als een christen-democraat hier gaat voorschrijven hoe de islam zich zou moeten verhouden tot Nederland. Mo en Henk zitten bij elkaar in de klas en staan naast elkaar op de werkvloer. Die doen het prima met elkaar. De retoriek van de heer Buma en anderen hier, dát is de splijtzwam in de samenleving.'

Beeld anp

Dijkhoff-Thieme

Klaas Dijkhoff: 'Je moet een eenduidige keuze maken: óf een parlement dat heel weinig doet met veel referenda, óf een parlement dat alle belangen afweegt, zoekt naar de oplossing waar de meeste Nederlanders zich in kunnen vinden en dan een beslissing neemt, zonder referenda. Dat laatste lijkt mij het verstandigst.'

Marianne Thieme: 'Dit getuigt van een enorme arrogantie. Heel veel mensen willen op de een of andere manier invulling geven aan de democratie. Staat de VVD met de rug naar die mensen toe?'

Dijkhoff: 'Ik ben een fan van onze overlegdemocratie, waarin je rekening houdt met anderen en niet alleen maar ja-neevragen stelt. Stel dat je de ene dag vraagt: wilt u dat de overheid zo min mogelijk kan doen en dat u zo veel mogelijk privacy heeft? Dan zullen veel mensen 'ja' zeggen. Stel dat je de dag erna vraagt: wilt u dat onze diensten de mogelijkheden hebben om effectief te zijn en onze veiligheid te bewaken? Dan zullen veel mensen ook 'ja' zeggen. Dan moet je dus niet kiezen tussen alles doen of niks doen. Dan moet je een mengvorm vinden met een wet. Zoiets komt tot stand in een overlegdemocratie, zoals wij die hebben. Die wil ik graag koesteren.'

Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.