Tijdens nepnieuwsles: 'Bij Tupac denk ik: was het nieuws dat hij leeft maar echt'

Experiment moet uitwijzen aan hoeveel desinformatie Zweedse jongeren worden blootgesteld via sociale media

Meer dan 11 duizend Zweedse scholieren buigen zich deze maand over nieuwsberichten met de vraag: is dit betrouwbaar of nep. 'We moeten kinderen al vroeg bewust maken van hoe ze worden beïnvloed.'

Op de middelbare school Norgårdenskolan in het Zweedse Udeelvalla, een uurtje rijden ter noorden van Göteborg. Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

'Kijk, Michael Jackson, hij leeft!', roept een leerling halverwege de nepnieuwsles op de Norgården-school in de Zuid-Zweedse plaats Uddevalla. Hij toont het bewijs op één van de tientallen laptops in het lokaal.

Op een schreeuwerig aangeklede website verschijnt de gestalte van de in 2009 overleden Amerikaanse popster. Hij duikt vanaf de achterbank van een auto weg voor de camera. Op een andere foto verstopt hij zich achter een sjaal, zonnebril en namaakbaard.

'Grappig', mompelt leerling Alexander. 'Maar ze lijken niet eens op hem', zegt Isak, de ontdekker van het internetartikel. 'Dit is duidelijk nep.'

Als artsen boven een bak röntgenfoto's, zo buigen de leerlingen van klas 8, bijna allemaal 14 jaar oud, zich over het ene na het andere opmerkelijke nieuwsbericht. Een overval op een pizzeria met behulp van rotjes, de zoektocht naar een gestolen toeristenbus uit Gotenburg, een verkrachting in de bossen van Midden-Zweden - het tuimelt allemaal uit hun berichtenstroom op Facebook, Instagram en Snapchat. Vanaf nu leren de tieners eerst te proeven voordat ze de berichtensoep tot zich nemen.

De oefening is onderdeel van een groot Zweeds experiment tegen nepnieuws. Meer dan 11 duizend scholieren, tussen de 13 en 19 jaar, doen er deze maand aan mee. Ze analyseren tijdens de proefles ieder één nieuwsbericht op hun smartphone, tablet of laptop. De vraag die ze zichzelf moeten stellen: is dit betrouwbaar of nep?

Beeld de Volkskrant

Elke dag tipt de hoofdredactie een bijzonder verhaal uit de Volkskrant

Vanaf vandaag heeft de Volkskrant een nieuwe correspondent in Scandinavië: Eric van den Outenaar. Zijn eerste reportage gaat over nepnieuwsles. De Zweden zijn zo bezorgd over fake news dat ze hun kinderen er vroeg tegen willen wapenen. Maar hoe doe je dat? (Pieter Klok)

'We hebben een probleem met nepnieuws in dit land, alleen is nu nog onduidelijk hoe groot het is', zegt onderzoeker Thomas Nygren, die het experiment leidt namens de Universiteit van Uppsala. Hij wil vooral te weten komen aan hoeveel desinformatie Zweedse jongeren worden blootgesteld via sociale media. Hoeveel daarvan 'onschuldige' onzin is en hoeveel toe te schrijven is aan bijvoorbeeld de groeiende invloed van extreemrechts.

Zweden lijkt meer dan andere landen een doelwit voor nepnieuwsverspreiders als gevolg van het ruimhartige immigratiebeleid. De Amerikaanse president Donald Trump suggereerde bijvoorbeeld begin dit jaar op basis van nepnieuws verspreid door de rechtse tv-zender Fox News dat er in Zweden rellen plaatsvonden door immigranten. Ook zou Rusland de Zweedse publieke opinie proberen te beïnvloeden via internet, aldus de Zweedse denktank voor buitenlandse politiek Utrikespolitiska Institutet.

Hoe zit het met nepnieuws in Nederland?

Bij de Universiteit Leiden worden voor Facebook nepnieuwsberichten gecheckt. En wat blijkt? 'Er is nauwelijks nepnieuws. Nederland is te klein om geld te verdienen aan onzin.'

Nepnieuwsles

De Zweedse regering is mede daarom in actie gekomen: vanaf juli moet nepnieuwsles een vast onderdeel worden voor scholieren op basisscholen en het voortgezet onderwijs. 'De nationale paniek rond nepnieuws is begrijpelijk', zegt onderzoeker Nygren. 'Maar tot nu toe zijn de concrete voorbeelden van politieke beïnvloeding schaars.' Wel denkt acht van de tien Zweden inmiddels dat nepnieuws hen beïnvloedt, blijkt uit een peiling van Ipsos. De helft van de ondervraagden gaat er van uit dat ze minimaal wekelijks nepnieuws krijgen voorgeschoteld.

De leerlingen van de Norgården-school hebben ter voorbereiding in de klas een recent nepnieuwsvoorbeeld behandeld: een nepfoto van een lutherse predikant die op sociale media ophef veroorzaakte na de terroristische aanslag in Stockholm in april. Onder de foto was een citaat te zien waarin hij oproept tot vergevingsgezindheid. Maar hij had die woorden nooit zo gebruikt: het citaat was verzonnen, mogelijk om verdeeldheid te zaaien. Later bleek de foto onder meer door een parlementslid van de Zweden Democraten (Zweedse PVV) via Twitter te zijn verspreid.

Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

'Online haat is verschrikkelijk', zegt docent maatschappijleer Tiina Hemberg, die van plan is de nepnieuwsles vaker te gaan geven aan haar leerlingen. Haar wangen kleuren even fel als de signaalrode bak waarmee ze bij de ingang van het klaslokaal de smartphones van de leerlingen verzamelt. 'We moeten ze al vroeg bewust maken van hoe ze worden beïnvloed. Ze zijn onze toekomst.'

In de les gaat dat zo. Achter in de klas opent Ellin een internetbericht van de Britse krant The Guardian over het lekken van 700 miljoen e-mailadressen. 'Dit klinkt interessant, maar dit kan je ook paranoia maken', zegt het meisje, dat net als de meeste leerlingen hier beter Engels spreekt dan haar leraar. Ze typt in Google een paar sleutelwoorden uit de kop van het artikel in en er verschijnen tientallen artikelen over hetzelfde onderwerp. 'Dan is het echt gebeurd, dan weet ik dat ik verder kan lezen.'

Nep?

Maar klopt de informatie in het artikel? Ze kent The Guardian niet, en de Daily Mail, waar ze vervolgens op klikt, evenmin. Ze kan de nieuwsbronnen op basis van haar algemene kennis moeilijk op waarde schatten, beseft ze. 'Ik geloof de informatie toch, want ze leveren bewijs door middel van een expert.'

Het groepje van Richard en Alice, een paar tafels verderop, leest op de site van Aftonbladet over de verdwijning van het 9-jarige Franse meisje Maëlys De Araujo tijdens een bruiloft. 'Dit is vreemd. De websites vermelden allemaal verschillende tijden', zegt Alice. In het artikel van de linkse Zweedse tabloid staat dat het kind om drie uur 's nachts naar bed ging, een andere online bron houdt het er op dat de ouders om drie uur 's nacht juist naar het kind kwamen kijken. Richard: 'Ik vertrouw dit niet. Welk kind is er dan überhaupt nog op een bruiloft?' Alice: 'Sommige details zijn verkeerd, maar maakt dat een verhaal nep?'

Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

Of de Zweedse angst voor nepnieuws op feiten is gestoeld, moet later uit de resultaten van het onderzoek blijken. In Uddevalla valt het mee. Ja, er komt de nodige onzin voorbij, maar extreemrechtse haat blijft de leerlingen bespaard. Isak en Alexander zijn aanbeland bij de volgende dode popster die is gesignaleerd. De muziek van de vermoorde Amerikaanse rapper Tupac vindt Isak te oud om naar te luisteren. Maar hij heeft wel respect voor hem. 'Bij Tupac denk ik: was het nieuws dat hij leeft maar echt.'

`
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.