Tijden spreken tot elkaar

In een cultuur met zoveel fraai uitwaaierende namen als in de Portugese is de rivier de Taag, ook in de taal van zijn moederland er erg kaal afgekomen....

Kees Fens

De grootste visionair van de verte was de koningszoon Hendrik de Zeevaarder (1394-1460), die ook de stichter was van de eerste zeevaartschool ter wereld. Hij liet in Belém, ten westen van Lissabon aan de Taag, een kleine kapel bouwen. Daar konden zeelui vlak voor vertrek - stroomafwaarts naar het westen om het oosten te bereiken - bidden voor een goede vaart. Maar God wil zelden lang klein behuisd blijven. In 1497 zou Vasco da Gama naar Indië vertrekken. Het jaar daarvoor zwoer koning Manuel I, dat hij bij behouden terugkeer van Vasco da Gama, op de plaats van de kapel een groot klooster zou bouwen. In 1499 kwam Vasco da Gama terug - hij had Indië bereikt. In 1502 werd met de bouw van het klooster begonnen; zeventig jaar later was alles klaar: daar stond een van de grootste kloosters van Europa. Het staat er nog altijd. Lissabon is de enige stad ter wereld waar je vrijwel direct na aankomst het klooster in moet.

De Taag is inmiddels teruggeweken, het klooster staat niet meer direct aan het water. De nogal humeurige kerkvader Hiëronymus werd de patroon; de naar hem genoemde strenge klooster orde van de Hiëronimieten bleef aanwezig tot 1835, toen alle kloosterorden in Portugal werden afgeschaft, niet voor de laatste keer overigens. Een witte, lange marmeren wand, ik schat zo'n 160 meter, staat zondeloos onder de wolkenloze hemel. Het geschenk van de zee. En dat zie je vooral aan de portalen, binnenin de kerk, en - misschien het mooist - in de binnenhof van het klooster.

Het is er een drukte zonder weerga. Een overvloed van weelderig beeldhouwwerk, dat soms wat barbaars aandoet, meer natuur dan cultuur. De laat-gothiek bloeit hier voor het laatst, maar in een heel eigen stijl, die 'manuelijns' heet, naar Manuel I. Wat is dat eigene? Dit is het meest verwonderlijke: de beeldhouwers lijken de stenen heel voorzichtig te hebben aangeraakt, er is geen diepgang. Ze hebben slechts lichte sporen achtergelaten, als de zee in het zand. De gelijkenis is het sterkst in het kloosterpand. Een van de vleugels is zandkleurig geworden na de restauratie. Het hele bouwsel lijkt nu een fantastisch zandkasteel. De zee lijkt dichtbij en in de vele koord-motieven op de zuilen aanwijsbaar moet alles met scheepstouwen te maken hebben. De God van het klooster is ook een zeegod.

Maar de grootste verrassing ligt schuin aan de overzijde van het klooster. Daar staat een heel groot Cultureel Centrum. Het is tien jaar oud. Het heeft de allereenvoudigst denkbare vorm: het is geheel rechtlijnig, strak, een fort, maar dan een teder fort. Uit de verte is het in één geheel opgenomen met het klooster: twee tijden die tot elkaar spreken en elkaar nergens tegenspreken.

De tederheid ontdekt men van dichtbij: het Centrum is gebouwd uit rechthoeken van natuursteen; elke steen is heel licht bewerkt, verruwd naar het even lijkt. Maar dan ontdek je dat de steen even licht geraakt is als het zand door de zee, als de zuilen en andere delen van het klooster. Er ontstaat een parallelliteit over eeuwen heen. De zee reikt ook tot in het Cultureel Centrum.

Misschien is dat centrum wel het mooiste, want het origineelste traditionele dat ik in Lissabon heb gezien.

In de kerk van het klooster staat de tombe van Vasco da Gama. Hij heeft tenslotte kerk en klooster uit Indië meegebracht. In het Cultureel Centrum had hij een kleine gedenksteen kunnen krijgen. Want ook dat gebouw danken wij natuurlijk aan hem.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden